23 3

حقوق تربیتی کودک در اسلام

نام نویسنده : محمدعلی حاجی‌آبادی
انتشارات : پژوهشگاه حوزه و دانشگاه
حقوق تربیتی کودک در اسلام

این کتاب مشتمل بر سه فصل با عناوینی همچون: ماهیت و قلمرو حقوق تربیتی کودکان و تضمین‌های ناظر به آن، مبانی حقوق تربیتی کودکان، حقوق کودک در حیطه‌های گوناگون تربیتی با نگاه به مبانی خاص آنها است.

این کتاب می‎کوشد موضوع بسیار مهم و حیاتی تربیت را از منظر متون اسلامی را بررسی کند؛  البته تدوین نظام جامع حقوق تربیت کودک در اسلام تنها به آموزه‏های تصریح‌شده در متون معتبر اسلامی محدود نمی‏شود و آنچه عقل سلیم بشری بر آن اجماع دارد، نیز موردپذیرش اسلام به‌عنوان یک مکتب تربیتی است؛ به سخن دیگر منبع نظام حقوق تربیتی اسلام به قرآن، سنت و سیره پیامبر و اهل‌بیت محدود نمی‎شود و استفاده از رهیافت‏های علمی و تجربیات معتبری که مخالفت قطعی با آموزه‏های شرعی ندارد، نیز از دیدگاه دینی معتبر اسلامی، از منابع علمی معتبر و رهیافت‏‎های فکری اندیشمندان مسلمان است که در چارچوب‏ها و با روش استنباط اسلامی استفاده می‎شوند. ولی تکیه این کتاب بیشتر بر متون اسلامی است.

نویسنده در این کتاب بر این باور است که استخراج و تدوین حقوق تربیتی کودکان هرگز به معنای آن نیست که در عمل هم باید تربیت کودکان شکل و صبغه حقوقی به خود بگیرد، حق تعلیم و تربیت کودکان نباید از ضمانت اجرای قوی خود که همانا عشق و دلدادگی والدین و مربیان است، جدا شود. استخراج این حقوق راهی است به‌سوی آشناسازی بیشتر والدین و مربیان، دولتمردان و جامعه با وظایف و مسئولیت‎های خطیری که نسبت به تربیت کودکان دارند. این‌یک واقعیت است که جهان کنونی بیشتر جهان قواعد و مقررات نوشته و مکتوب است تا قواعد و مقررات نانوشته بسیار معتبر و لازم‌الاجرایی که در ضمیر انسان‌های گذشته در باب تربیت کودک وجود داشت.

حق کودک در یادگیری معارف و علوم دینی، نقش تربیت اخلاقی در تحقق امنیت، نظم و سعادت اجتماعی برای کودک و جامعه، حق برخورداری از روابط عاطفی صحیح و مطلوب، حق بهره‏مندی کودک از آموزش‎های لازم در کم و کیف بروز عواطف، ازجمله مباحث مطرح شده در این کتاب هستند.

در مقدمه این کتاب آمده است که:  در سده اخیر، به‌ویژه در دهه معاصر، مباحث مربوط به حقوق کودکان، اذهان اندیشمندان و صاحب‌نظران و بشردوستان را به خود مشغول داشته است؛ نویسندگان بسیاری دراین‌باره قلم‌زده‌اند، اعلامیه‌ها و بیانیه‌هایی از سوی مجامع گوناگون ملی، منطقه‌ای و بین‌المللی صادرشده و سازمان‌ها و نهادهایی برای حفاظت و حمایت از حقوق کودکان تأسیس‌شده است. این همه، در کنار همه مباحثی است که پیرامون حقوق بشر مطرح است؛ گاه نگاه به کودک به‌عنوان یک انسان و با قطع‌نظر از نیازها و اقتضائات جسمی و روحی او در دوران کودکی است و گاه توجه به کودک با توجه به موقعیت و وضعیت او در مرحله‌ای از عمر است که از آن به طفولیت و کودکی تعبیر می‌شود.

باوجود این مباحث یادشده، حقوق کودکان بحث بیشتری می‌طلبد؛ زیرا گرچه امروزه در این امر که حیات بشر و حقوق او متأثر از خواست‌ها، نیازها، ویژگی‌ها، اقتضائات و خصایص فکری و روحی اوست، تردیدی نیست و نیز بر این عقیده که دوران کودکی پایه و اساس عمر انسان محسوبم‌ شود و شخصیت انسان در بزرگ‌سالی مرهون رشد و چگونگی تكوین شاکله او در کودکی است، نوعی اتفاق‌نظر وجود دارد؛ اما به لحاظ فاصله گرفتن بشر از منبع عظیم وحی و آموزه‌های گران‌سنگ پیامبر و اهل‌بیت و حاکمیت بینش مادی و لائیک بر فضای فکری، سیاسی و اجتماعی جامعه بشری، گستره و عمق مباحث حقوقی همچنان ناکاویده، مبهم و ناقص باقی مانده است. این مسئله به‌ویژه در بعد حقوق تربیتی انسان، و به‌ویژه کودک، بیشتر محسوس و ملموس است؛ زیرا در باب ضرورت و اهمیت تعلیم و تربیت کودک جای هیچ تردیدی نیست، به‌گونه‌ای که برخی انسان شدن آدمی را مرهون تعلیم و تربیت او دانسته‌اند و بی تعلیم و تربیت، آدمی را حیوانی وحشی بیش نخوانده‌اند.

تحقیق و پژوهش درباره حقوق تربیتی کودک از چند جهت ضروری است. نخستین جهت، که در ادامه توضیح بیشتر آن خواهد آمد، آن است که جز چند مقاله و چند صفحه از کتاب‌هایی که به‌طورکلی درباره حقوق کودک از دیدگاه اسلام نوشته‌شده‌اند، متن دیگری وجود ندارد و نوشته‌های موجود نیز کاستی‌های قابل‌توجهی دارد، ازاین‌رو لازم است درباره این موضوع مهم تحقیق شود... .

پرسش اصلی کتاب حاضر آن است که حقوقی که اسلام برای تعلیم و تربیت کودکان در ساحت‌های گوناگون آن به رسمیت شناخته است کدام‌اند؟ پاسخ به این سؤال متضمن یافتن پاسخ، یا پاسخ‌هایی برای پرسش‌های ذیل است:

- معنا و مفهوم حقوق تربیتی کودک چیست؟ - ویژگی‌های حقوق تربیتی کودکان کدام‌اند؟ - در متون اسلامی چه تضمین‌هایی برای حقوق تربیتی کودکان در نظر گرفته‌شده است؟ - حقوق تربیتی کودکان ازنظر اسلام بر چه مبناهایی استوار است؟

- چه حقوقی برای تربیت کودک در نظر گرفته‌شده است؟ هدف نگارنده کتاب، استخراج حقوق تربیتی کودک از نظر اسلام است. در این راستا تعیین و تبیین مبانی حقوق تربیتی کودک از منظر اسلامی، هدف دوم و میانه این کتاب به شمار  می‌آید. مقایسه مبانی حقوق تربیتی کودک از دیدگاه اسلام با آنچه در اعلامیه‌ها و بیانیه‌های بین‌المللی آمده نیز هدف دیگر ما در این کتاب است.

تحقیق بنیادی این کتاب بر اساس منابع موجود کتابخانه‌ای و با استخراج گزاره‌های ناظر به حقوق تربیتی کودک، برحسب معنا و مفهوم ارائه‌شده از حقوق تربیتی کودک و تحلیل آنها، به طبقه‌بندی منطقی آنها می‌پردازد. آنچه درروش شناسی این تحقیق مهم است، کیفیت استنباط حقوق از متون دینی است؛ برحسب معنایی که در فصل آینده از حق‌وحقوق ارائه خواهیم کرد، از شیوه‌های ذیل برای استخراج حقوق تربیتی کودکان از متون اسلامی، یعنی قرآن و کتاب‌های روایی معتبر بهره برده‌ایم:

الف) تصریح متون دینی به آنچه حقوق تربیتی کودکان به‌حساب می‌آید. البته این امر که چه چیزی تربیت هست و چه چیزی در زمره تربیت کودکان محسوب نمی‌شود به نوع برداشت ما از واژه تربیت بستگی دارد. در فصل آینده واژه تربیت و حقوق تربیتی و معناهایی که این دو اصطلاح می‌توانند داشته باشند بیان‌شده و معنای مورد نظر ما از آنها نیز مشخص خواهد شد.

ب) برحسب معنایی که از اصطلاح تربیت و حق تربیتی اراده می‌شود، ممکن است در روایات به واژه حق تصریح نشده، و واژه حق یا حقوق به کار نرفته باشد ولی از اموری در ارتباط با تعلیم و تربیت کودکان سخن گفته باشد و به‌نوعی بر رعایت آنها تأکید کرده باشد (خواه تأكید به حدی باشد که از آن وجوب فهمیده شود، یا استحباب) یا از عدم رعایت آنها نهی شده باشد (خواه حرمت استفاده شود، خواه کراهت). این‌همه بیانگر آن است که کودک شایستگی و استحقاق این‌گونه امور را دارد و حق اوست.

ج) گاه در متون دینی اموری در ارتباط با تعلیم و تربیت انسان بیان شده است که اختصاصی به کودک ندارد، ولی نسبت به کودکان به لحاظ ویژگی‌ها و شرایط آنان اهمیت بسیار بیشتری دارد، این امر نیز ما را به حقوق تربیتی کودکان رهنمون می‌شود.

او به همراه حضرت قائم(عج) می‌آید

او به همراه حضرت قائم(عج) می‌آید

امام علی(ع) دربارۀ حضرت عیسی(ع) فرمودند: « نه مال و ثروتی داشت که او را به خود مشغول گرداند و نه طمعی که به خواری‏اش اندازد، مرکب او دو پایش بود و خدمتکارش دو دستش.» امام صادق(ع) فرمودند: «حضرت قائم به بیت‌المقدس بر می‌گردد و برای مردم در نماز، امامت می‌کند و چون روز جمعه نماز اقامه گردد، عیسی(ع) همراه هفتاد هزار فرشته نزول کند و او عمامه بر سر دارد و شمشیر آویخته، بر اسب سوار و حربه‌ای در دست دارد و چون به زمین نزول کند منادی فریاد بر کشد، ای گروه‌های مسلمانان، حق آمد و باطل از میان رفت.» رسول اکرم (ص) فرمودند: «عیسی(ع) بر گردنۀ کوهی به نام افیق نزول می‌کند و به بیت‌المقدس می‌آید در حالی‌که مردم آماده برای نماز صبح باشند، امام یعنی حضرت مهدی(عج) عقب می‌رود، عیسی(ع) او را به جلو می‌برد و در پشت سرش به آیین شریعت محمد(ص) نماز می‌خواند و می‌گوید: شما اهل‌بیت را هیچ‌کس مقدم نمی‌شود.» یکی از ویژگی‌های اخلاقی حضرت عیسی(ع)، زهد آن پیامبر بزرگ است. او همچون پیامبران دیگر خود را از تشریفات و زیبایی‌های دنیا و نعمت‌های رنگارنگش دور نگه می‌داشت و ابا داشت که کارهای خود را به عهدۀ دیگران واگذارد. در این‌باره، حضرت علی(ع) می‌فرمایند: «بالشتش سنگ و لباسش خشن و غذایش ناگوار بود. خورشتش گرسنگی و چراغش در شب، ماه و سایبانش در روز، شرق و غرب زمین بود. میوه و سبزی‌اش، گیاهانی بود که در مناطق مختلف می‌رویید.» امام صادق(ع) فرمودند: «حضرت مسیح(ع) دائماً می‌گفت: در غیر یاد خدا، زیاد سخن نگویید؛ کسانی که زیاد حرف می‌زنند، دل‌هایشان دچار قساوت شده ولی خودشان نمی‌دانند.» حضرت رضا(ع) فرمودند: «مشتبه نشد امر کشته شدن و مردن احدی از پیغمبران و حجت‌های خدا بر مردم به غیر از عیسی‌بن‌مریم که او را زنده از زمین بالا بردند و روحش را در میان آسمان و زمین قبض کردند و چون به آسمان رسید حق تعالی روحش را به بدنش باز گردانید ...» امام صادق(ع) فرمودند: «حواریون کنار [حضرت] عیسی(ع) جمع شدند و عرض کردند ای آموزگار نیکی[ها] ما را هدایت فرما. پس آن حضرت فرمود: [حضرت] موسای کلیم‌الله به شما امر کرد که به خدای متعال قسم دروغ نخورید و من به شما امر می‏کنم که چه راست و چه دروغ، به خدای متعال قسم دروغ نخورید.» امام صادق(ع) فرمودند: «عیسى‌بن‌مریم[علیه السلام] به قریه ‏ای رسید که اهل آن و پرنده ‏ها و جاندارانش یک جا مرده بودند. فرمود: هان! اینها به خشم و عذاب (خدا) هلاک شده‏ اند و اگر به مرگ[طبیعی] و جدا جدا مرده بودند حتماً یکدیگر را به خاک می‏سپردند. حواریون عرض کردند: یا روح اللَّه از خدا بخواه اینها را براى ما زنده کند تا به ما بگویند کردارشان چه بوده (که باین عذاب گرفتار شده‏ اند) تا ما از آن دورى کنیم. پس [حضرت] عیسى [علیه السلام] از پروردگار خود خواست. پس از جانب فضا به او ندا شد: که آنان را صدا بزن. پس عیسى [علیه السلام] شب هنگام بر تپه‏ ای از زمین برآمد و فرمود: اى مردم این ده! یک تن از میان آنها پاسخ داد: بلى اى روح خدا و کلمۀ خدا! فرمود: واى بر شما کردار شما چه بود؟ در پاسخ عرض کرد: پرستش طاغوت و دوستى دنیا همراه با ترس اندک (از خدا) و آرزوى دور و دراز و غفلت در سرگرمى و بازى. [حضرت] عیسى [علیه السلام] فرمود: محبت شما به دنیا چگونه بود؟ عرض کرد: مانند دوستى کودک به مادرش که هر گاه به ما روی می آورد شاد و خرسند می‏ شدیم و چون از ما روی می گرداند گریان و غمناک می‏ شدیم‏. فرمود: پرستش شما از طاغوت چگونه بود؟ عرض کرد: گنهکاران را فرمانبرى داشتیم. فرمود: سر انجام کار شما به کجا کشید؟ عرض کرد: شبى را به خوشى به سر بردیم و بامدادان در هاویه افتادیم. فرمود هاویه چیست؟ عرض کرد: سجین است. فرمود: سجین چیست؟ عرض کرد: کوه‏ هایى از آتش گداخته است که تا روز قیامت بر ما فروزان است. فرمود: پس شما چه گفتید و به شما چه گفتند؟ عرض کرد: گفتیم: ما را به دنیا برگردانید تا در آن زهد ورزیم. به ما گفته شد: دروغ می‏گویید. فرمود: واى بر تو چه شد که جز تو کس دیگرى از این جمع با من سخن نگفت؟ عرض کرد: اى روح خدا! همۀ آنها با دهنه و لگام آتشین مهار شده‏ اند و به دست فرشتگان سخت‏گیر و تند‏خو گرفتارند و من در میان آنها به سر می‏بردم ولى از آنها نبودم تا آن هنگام که عذاب خدا آمد مرا هم با ایشان در برگرفت پس من به تار مویى بر لبۀ دوزخ آویزان هستم و نمی ‏دانم که آیا به رو در آن بیفتم و یا از آن رهایى بیابم. پس [حضرت] عیسى [علیه السلام] ، رو به حواریون کرده فرمود: اى دوستان خدا، خوردن نانى خشک با نمکى زبر و خوابیدن بر مزبله‏ ها خیری زیاد است در صورتى که با عافیت در دنیا و آخرت همراه باشد. امام صادق(ع)‏ از پدرش و او از پدرانشان نقل کرده که رسول خدا(ص) فرموده است: «روزى حضرت عیسى(ع) سر قبرى رسید که صاحبش در عذاب بود. سال بعد دوباره سر آن قبر آمد؛ اما دید که صاحبش در عذاب نیست. عرض کرد: خداوندا سال گذشته بر این قبر برخوردم دیدم صاحبش معذب است ولى‏ امسال که آمده ‏ام می بینم معذب نیست. علت این امر چیست؟ خداوند به حضرت عیسى وحى فرمود: اى روح‌ اللَّه! فرزند این شخص بالغ شده و راه صالح را گرفت و به یتیمى جا داد. این است که من به خاطر عمل فرزندش از گناه این شخص صرف‌نظر کردم‏.»

اطلاعیه کانون مدارس اسلامی به مناسبت شهادت سردار رشید اسلام حاج قاسم سلیمانی

اطلاعیه کانون مدارس اسلامی به مناسبت شهادت سردار رشید اسلام حاج قاسم سلیمانی