یکشنبه 02 ارديبهشت 1397 در 17:15
23 3
یکشنبه 02 ارديبهشت 1397 در 17:15

سلسله مباحث یادگیری تعاملی پیامدهای جانبی

دکتر محمد نیرو دبیر ریاضی و دانش‌آموختۀ رشتۀ برنامه‌ریزی درسی دانشگاه خوارزمی

همچنان که تعاملات معلم با دانش‌آموزان و شاگردان با یکدیگر، هوش زبانی و مهارت‌های کلامی آن‌ها را افزایش می‌دهد، پیامدهایی ازجمله ارتقا سطح تفکر و اندیشه را نیز به ارمغان می‌آورد

 سلسله مباحث یادگیری تعاملی پیامدهای جانبی

مقدمه

در یادگیری تعاملی، دانش‌آموزان در تعامل با معلم یا با همتایان خود، علاوه بر دریافت نتایج اختصاصی که در شمارۀ قبل بدان‌ اشاره شد، به برخی آثار جانبی دیگر نیز به شکل فردی یا جمعی دست می‌یابند. این موارد با عنوان پیامدهای جانبی‌ در نظر گرفته‌شده است. مطالب مربوط به این بخش را می‌توان در دو مقولة «بهره‌های فردی» و «بهره‌های جمعی» عنوان کرد که در ادامه به تبیین و شواهد آن‌ها که برخاسته از تجارب زیسته نگارنده است، پرداخته می‌شود.

بهره‌های فردی

در جریان تعاملات مربوط به رفع اشکال گروهی و گفت‌وگوهای مربوطه، برخی توانایی‌ها در دانش‌آموزان تقویت یا پدیدار می‌شود. در این میان می‌توان به برقراری ارتباط بهتر و انتقال راحت‌تر پیام اشاره کرد. در مصاحبه‌ای که با یکی از دانش‌آموزان داشتم چنین گفت:

«... توی کار گروهی ]دانش‌آموزان[ هم می‌تونن اشکالاتشون را رفع کنند و هم این ارتباطی که بین افراد برقرار می‌شه، به‌غیراز کلاس ریاضی باعث می‌شه که بچه‌ها باهم بهتر ارتباط برقرار کنن و انتقال پیامی که می‌خوان بین خودشون صورت بگیره راحت‌تر منتقل کنن.»

برخی از دانش‌آموزان به تقویت فن بیان و قدرت تفهیم مطالب اشاره داشتند. نگارنده در کلاس‌های درس خود، از دانش‌آموزان می‌خواست که مفاهیم یا شیوه‌های حل مسئله را به‌صورت شفاهی و مستدل بیان کنند. این کار موجب می‌شد که گفتار ایشان تقویت شود و بتوانند به‌خوبی آنچه در ذهن دارند بر زبان جاری نمایند. این مدّعا در میان نظرسنجی‌های مکتوب پایان سال نیز مورد تأیید قرار گرفت. ازجمله دانش‌آموزی که دربارة پیامدهای جانبی این رویکرد چنین نگاشته بود: «تقویت گفتار؛ به‌طوری‌که آنچه در ذهن داشتیم را بتوانیم خوب به زبان بیاوریم.» «دانش‌آموز/ ح» در مصاحبۀ نگارنده با وی به تقویت هوش هیجانی و فهم زبان بدن مخاطب به‌عنوان رهاورد این رویکرد چنین اشاره کرد: «]الآن[ از چهره‌های دیگران می‌فهمیم که باید برایشان چه طور بگیم که متوجّه بشن؛ مثلاً کلی‌تر بگیم یا جزئی‌تر؛ مثلاً وقتی من به [ام] توضیح می‌دم و صورتش رو می‌بینم ]می‌فهمم[ که متوجّه نمی‌شه، می‌رم از اول، کلّ جزئیات رو هم می‌گم.»

اظهارنظر «دانش‌آموز/ خ» مؤیّد تغییر گفتمان ریاضی و بهبود توضیح مستدل، به دنبال یادگیری تعاملی بود: «هر چی بیشتر جلو می‌رفتیم با استدلال بیشتری صحبت می‌کردیم و راحت‌تر توضیح می‌دادیم.» نکتة حائز توجّه این است که برخی از دانش‌آموزان به تأثیر گفتار در کنترل ذهن و دستیابی به یافته‌های جدید به هنگام سخن گفتن پی بردند و به‌نوعی به رابطۀ زبان با اندیشه و یادگیری اشاره داشتند. این دستاورد همان است که ویگوتسکی[1] (1978) بر آن تأکید می‌کند و پیوند محکم بین زبان و تفکر را تبیین می‌کند. می‌توان گفت که زبان هم حامل پیام است و هم عامل اندیشه؛ بنابراین همچنان که تعاملات معلم با دانش‌آموزان و شاگردان با یکدیگر، هوش زبانی و مهارت‌های کلامی آن‌ها را افزایش می‌دهد، پیامدهایی ازجمله ارتقا سطح تفکر و اندیشه را نیز به ارمغان می‌آورد.

برخی دیگر از دانش‌آموزان در تعاملات گروهی، از اعضای تواناتر گروه به‌ویژه سرگروه‌های خود، الگو می‌گرفتند و در شیوة بیان و انتقال مطلب و ایجاد ارتباط با دیگران، آن را به کار می‌بستند. در مصاحبه با «دانش‌آموز/ م» که خود از اعضای به‌اصطلاح ضعیف درسی یکی از گروه‌ها بود، وی تغییر نگرش نسبت به مخاطب را یکی از دستاوردهای کار گروهی دانست: «... من یاد گرفتم که هر کی از من سؤال بپرسه، خیلی بدجور بهش نگاه نکنم.» عضو دیگر گروه هم در جریان مصاحبه، به پیامد جرأت‌ورزی در پرسش‌گری و حتی فراتر از درس ریاضی اشاره کرد. سرگروه این دو نیز به مسئولیت‌پذیری و همیاری مسئولانه اشاره کرد، آن‌چنان‌که ایشان گاه در زنگ‌های تفریح هم به‌طور خودخواسته و داوطلبانه کار را دنبال می‌کردند.

اظهارات «دانش‌آموز/ ن» نیز به اتکا و اعتماد ایشان به دوستانشان برای رفع اشکال سؤالات در کنار معلم دلالت داشت. به عبارتی این شیوه به ایشان کمک کرد تا دریابند که می‌توانند روی پای خود بایستند و مسئولیت کار خودشان را بپذیرند. در این مورد او چنین گفت: «سعی می‌کنیم که خیلی متّکی به معلم نباشیم ... سعی می‌کنیم که به دوستانمون اعتماد داشته باشیم و از آن‌ها هم یاری و کمک بگیریم تا بتونیم در ریاضی پیشرفت کنیم». «دانش‌آموز/ ل» نیز که از سرگروه‌های کلاس بود، به افزایش اعتمادبه‌نفس خود چنین اشاره کرد: «... باعث می‌شه اعتمادبه‌نفسم بیشتر بشه و کمتر خجالت بکشم ... واقعاً کمک می‌کنه. من ازلحاظ اجتماعی، اعتمادبه‌نفسم بالاتر رفته».

برخی سرگروه‌ها به میوة شکیبایی در این رویکرد اشاره کردند و آن را محصول صبوری در تجربة تفهیم مطالبی که حتی به‌زعم خود بدیهی هستند، قلمداد نمودند. یکی از ایشان که در سال‌های گذشته عضو گروه بود، ریشة ناکامی‌های یادگیری خود از سرگروه سال‌ قبل را نپرداختن به جزئیات به‌ظاهر ساده و عبور ذهنی از آن‌ها می‌دانست؛ لذا سعی می‌کرد به‌عنوان سرگروه، با رفع این کاستی، نقشی اثربخش‌تر را برای اعضای گروه خود ایفا کند. بدین ترتیب دانش‌آموزان چگونه یاددادن را نیز به تجربه یاد گرفتند.

بهره‌های جمعی

تعاملات گروهی دانش‌آموزان چه در مقام رفع اشکال در کلاس درس و چه در فعالیت‌های عملی خارج از کلاس، در ایجاد همبستگی و صمیمیت میان ایشان اثربخش بود. این امر به‌ویژه برای دانش‌آموزان تازه‌وارد بیشتر جلوه‌گر شد. البتّه به دلیل اختلافات قبلی، گاهی هم ناهماهنگی و تنش میان آن‌ها ایجاد می‌شد که در کل ناچیز به نظر می‌رسید. شاهد مثال در موارد ذکرشده، اظهارات اطلاع‌رسان «دانش‌آموز/ ف» است که در مصاحبة گروهی محقّق، از ویژگی‌های کلاس درس خود چنین گفت:

«از ویژگی‌هایی که امسال به نظر خودم خیلی تأثیر داشت، گروهی بودن بیشتر فعالیت‌ها]بود[. هم در همبستگی بچه‌ها خیلی تأثیر داشت؛ وقتی بچه‌ها باهم کار می‌کنن و سعی می‌کنن باهم یک نتیجه‌ای بگیرن ]و هم[ روی رفاقت و صمیمیت بچه‌ها خیلی تأثیر داشت.»

در میان نظرسنجی‌ها هم یادداشت‌هایی حاکی از پیامد مزبور به چشم می‌خورد که در ذیل به چند نمونه اشاره می‌کنیم:

... اوایل سال که من تازه به این مدرسه آمده بودم و هیچ دوستی نداشتم، کلاس ریاضی باعث شد که من با خیلی‌ها دوست بشم و رابطه برقرار کنم ... .

... گاهی اوقات باعث صمیمیت بیشتر میان بچه]ها[ و خود من می‌شد؛ اما گاهی هم عکس این قضیه اتّفاق می‌افتاد. اختلاف‌نظرها گاهی باعث تنش می‌شد ... .

به نظر می‌رسد که رویکرد حاضر، جدا از تسریع و تقویت دوستی‌ها، در تقویت همیاری در سایر امور نیز مؤثر افتاده است. این مطلب هم در اظهارات برخی از دانش‌آموزان موجود بود و هم از سوی مربّیان مدرسه قابل‌مشاهده بود. همچنین انجام کارهای گروهی به‌صورت فعالیت‌های عملی مانند پروژة ارتفاع‌سنجی در حیاط مدرسه (که در آن گروه‌های دانش‌آموزی با استفاده از مفاهیم مثلثات به تخمین ارتفاع ساختمان اقدام می‌کردند)، توان انجام کار تیمی، قدرت تصمیم‌سازی، ایده پردازی و تقسیم‌کار را در گروه‌های دانش‌آموزان افزایش می‌دهد. نکتة دیگری که باید در اینجا به‌عنوان پیامد جانبی جمعی در نظر گرفت، این است که در شرایط رویکرد حاضر، به دلیل فعالیت عمومی دانش‌آموزان، کسالت و خستگی از جریان کلاس رخت برمی‌بندد. همچنان که «دانش‌آموز/ ت» به سؤال نگارنده مبنی بر اینکه «به نظر شما کلاس خسته‌کننده هست؟»، چنین پاسخ گفت: «نه! ]در[ این حالت به‌طورکلی ]خستگی[ از بین می‌ره». او فعالیت‌های گروهی مناسب را، کانون آموزش همکاری و حلّ اختلافات دانش‌آموزی و ایجاد دوستی پایدار در میان ایشان می‌پنداشت.

جمع‌بندی

بر اساس تجربة زیسته نگارنده، آموزش بر اساس یادگیری تعاملی، به‌ویژه تعاملات هم‌تراز فراگیران، بهره‌های جانبی زیر را به ارمغان می‌آورد: تقویت فنّ بیان، ارتباط زبانی بهتر، انتقال راحت‌تر پیام، تقویت یاددهی و تفهیم مطالب و بالاخره بازنمایی گزاره‌ای-کلامی اندیشه و یافته‌های جدید در پی. همچنین ایجاد گفتمان مستدل، تغییر نگرش نسبت به سؤال‌کننده و دریافت بهتر از زبان بدن مخاطب، تسرّی همیاری در دروس دیگر، پرسش‌گری و تعامل حضوری، مسئولیت‌پذیری، شکیبایی ورزی، خودباوری، دردآشنایی درسی و اعتمادسازی در حلّ مسئله به اتکا همتایان، از دیگر بهره‌های فردی در اجرای رویکرد حاضر است که اظهارات دانش‌آموزان دلالت بر آن‌ها است.

بخشی از پیامدهای جانبی اجرای یادگیری تعاملی، ناظر به جمع دانش‌آموزان است. در این بخش می‌توان به ایجاد همبستگی، ارتباطی صمیمانه و تقویت دوستی میان دانش‌آموزان اشاره کرد. این موارد به‌ویژه برای دانش‌آموزان تازه‌وارد بیشتر با اقبال مواجه بود. همیاری عمومی دانش‌آموزان در عرصه‌های غیردرسی نیز بر این اساس گسترده‌تر شد. هنگامی‌که فعالیت‌های گروهی دانش‌آموزان، آمیخته با جنبه‌های عملی و همراه با فضایی بازتر در خارج از کلاس صورت می‌پذیرفت، کار تیمی، ایده سازی و کارپردازی آن‌ها قوّت می‌گرفت. در آخر به دلیل فعّال بودن عموم دانش‌آموزان در پژوهش حاضر، کسالت و خستگی، اغلب در میان ایشان راه پیدا نکرد.

 

1. Vygotsky, L.S. (1978). Mind in society: the development of higher psychological processes‏. Cambridge, MA: Harvard University Press.

خاطرۀ شهدا را در مقابل طوفان تبلیغات دشمن زنده نگهداریم

خاطرۀ شهدا را در مقابل طوفان تبلیغات دشمن زنده نگهداریم

دفاع مقدس با ستاره‌های درخشان شهدا جلوه‌نمایی می‌کند. ضمن گرامیداشت «هفتۀ دفاع مقدس»، وظیفۀ قدردانی از ایثارگران به‌ویژه شهیدان، فریضه‌ای عینی، تعینی و همیشگی است. بزرگداشت شهید یعنی اصالت بخشیدن به آن هدف‌ها و تشویق به آن عمل و تقدیس آن ایثار، تکریم شهیدان به آن است که این ملت هرگز در برابر سلطه‌گران مستکبر سرخم نکند. یاد شهیدان باید همیشه در فضای جامعه زنده باشد. زنده نگهداشتن یاد شهدای انقلاب باعث تداوم حرکت انقلاب است. شهیدان مظهر هدف، تلاش و تداوم هستند. ما در حقیقت، انقلاب، اسلام، قرآن، استقلال، آبرو و حیثیت را از برکت خون پاک شهدای عزیزمان داریم. خون شهیدان تضمین‌کنندۀ استقلال ملت و سربلندی اسلام است. نظام جمهوری اسلامی امروز امانت شهیدان است. خون شهدای انقلاب اسلامی به هدر نرفته است و آنها بودند که به قیمت خون خود، آبروی اسلام، قرآن، پیامبر و استقلال مملکت را حفظ کردند و حرکتی که آنها در این انقلاب از خود نشان دادند در طول تاریخ بی‌نظیر بوده است. چراغ راه آیندۀ ما شعار آزادگی و فداکاری شهدای ماست. با زبان و عملی خالصانه می‌گوییم: «شهدا! ما شما را فراموش نکرده‌ایم ... اصلاً مگر حماسه، شهادت، هویزه، طلائیه، بستان، صدای غرش توپ‌ها، حسین فهمیده‌ها و باکری‌ها، چمران‌ها، آوینی‌ها و ... فراموش شدنی هستند؟ شما در روح و باطن ما جای دارید. اندیشه و تفکر شما در روح و روان جامعۀ ایرانی جای دارد. یاد شما گرامی و راهتان پُررهرو باد.» سرداران دفاع مقدس، الگوی نسل آینده‌ساز انقلاب هستند؛ لذا سیرۀ نظری و عملی آن عزیزان فرا روی ماست که می‌بایست از آن بهره گرفت؛ از این رو، به‌منظورگرامیداشت یاد و خاطرۀ آن عزیزان در «هشت سال دفاع مقدس» و بهره‌برداری از اندیشۀ زلال آنان، بخشی از وصایا و گفته‌های تعدادی از سرداران شهید را تقدیم می‌داریم:

درگذشت استاد محمد علی اعتضاد رضوی

درگذشت استاد محمد علی اعتضاد رضوی

انالله و انا الیه راجعون  بسم الله الرّحمن الرّحیم درگذشت شخصیت فرهیخته، مجرب، متدین، انقلابی، مخلص والگوی عرصه تعلیم و تربیت که عمر گرانسنگ خود را در راه تربیت نسل آینده ساز هزینه نمود. دست اندرکاران کانون مدارس اسلامی کشور را اندوهگین،متاسف و متاثر ساخت.   لازم است این درگذشت را به جامعه فرهنگیان بالاخص همکاران مدارس اسلامی کشور، بیت شریف آن مرحوم و کلیه بازماندگان تسلیت عرض کنیم و از خداوند سبحان برای روح آن بزرگوار علو درجات و برای خانواده محترم به ویژه فرزندان آن عزیز که همچنان در سنگر تعلیم و تربیت فعالیت می نمایند صبرجزیل و طول عمر مسئلت می نماییم. روحش شاد و یادش گرامی باد  کانون مدارس اسلامی کشور