سه شنبه 15 خرداد 1397 در 05:20
23 3
سه شنبه 15 خرداد 1397 در 05:20

معلم کارآمد می‌تواند زیربنای تکامل و تحول جامعه باشد

حجت‌الاسلام‌والمسلمین موسوی محمدی، دبیر کانون مدارس اسلامی استان آذربایجان شرقی

تعلیم و تربیت، فنی بسیار ظریف، پیچیده و حساس است که تنها با کارآمدی، حرفه‌ای بودن و اطلاع دقیق از مسائل و عوامل آموزش‌وپرورش و فرایند یاددهی- یادگیری است، که می‌توان از عهده انجام آن برآمد

معلم کارآمد می‌تواند زیربنای تکامل و تحول جامعه باشد

... ادامه از شماره قبل

بااین‌حال، یک معلم کارآمد و محبوب نسبت به دانش‌پژوهان و کلاس درس، وظایف گوناگونی را عهده‌دار است، که محور تمام آن‌ها تنظیم صحیح رابطه معلم و متعلم است که در ذیل به آن‌ها اشاره می‌شود:

1- آغاز درس با نام و یاد الهی و دعا و دائم الوضو بودن:

معلم هنگام خروج از منزل تا محل تدریس، باید همواره به یاد خداوند بوده و وابستگی خود را با او حفظ نماید و از پروردگار یگانه برای خود و دانش‌پژوهان حاضر، طلب هدایت و رستگاری نماید.

روش عالمان گذشته، دعا و نیایش به درگاه الهی، پیش از آغاز درس بود. برخی از دانشمندان، دعای زیر را ازجمله دعاهایی می‌دانند که باید پیش از تدریس خوانده شود:

«ا...همَّ إِنِّی أعوذُ بِکَ أنْ أَضِلَّ أو أُضَلَّ، أَوْ أَزِلَّ أوْ أُزلَّ، أوْ أظلِمَ أوْ أُظلَم، أوْ أَجْهَلَ أو یُجهَلَ عَلَیَّ»؛ «خداوندا! به تو پناه می‌برم از اینکه گمراه کنم یا گمراه شوم، بلغزانم یا بلغزم، ستم ‌کنم یا ستم ببینم، به نادانی کشانم یا خود دچار آن شوم».

یکی دیگر از امور نورانی و چشم‌گیر در هنگام حضور در کلاس درس، این است که معلم بدون طهارت و وضو درس را شروع نکند. بی‌شک طهارت باطنی و معنوی، از رهگذر وضو، تأثیر غیرقابل‌توصیفی بر روح و روان معلم و حتی دانش‌آموزان وی خواهد داشت.

از این رهگذر پیامبر اسلام(ص) می‌فرماید:

«إنِ استَطَعتَ أن تَکونَ باللَّیلِ و النَّهارِ على طَهارَةٍ فافعَلْ؛ فإنَّکَ تَکونُ إذا مُتَّ علَى الطَّهارَةِ شَهیدا»؛ «اگر توانستی در تمامی حالات شب و روز با طهارت باشی، چنین کن؛ زیرا اگر در این حال از دنیا روی، به‌منزله شهید خواهی بود».

2- امانت‌داری:

معلم باید بداند امانت‌دار است، نظیر پدر و مادر؛ با این تفاوت که امانت‌های پدر و مادر به تعداد فرزندانشان است ولی معلم به تعداد دانش‌آموزان خود در دوره خدمتش امانت‌داری می‌کند. در طول چندین سال خدمت هر معلم، بیش از هزار امانت زیردست او تعلیم و تربیت‌یافته و سپس وارد اجتماع می‌شوند. مسئلۀ مهم دیگر خطیر بودن این امانت است. شاگرد امانتی پرقیمت، ظریف و حساس است؛ بنابراین معلمان باید بسیار مواظب این امانت باشند؛ چراکه ذهن کودک به‌مثابه دوربین عکاسی، تمامی حرکات و رفتار اطرافیان را ضبط می‌کند و ازاین‌رو نباید در رفتار و گفتار معلم حالتی بروز کند که تأثیر منفی در ذهن دانش‌آموز پدید آورد.

شقاوت و سعادت نسل‌های بعد مرهون معلم است که اگر امانت‌دار نباشد و در آن خیانت کند، نسلی را به مخاطره افکنده است و اگر امانت‌دار باشد ثواب نسل‌های پیاپی برای اوست.

خداوند متعال در قرآن پیرامون نقش خطیر معلم در آیه 205 سوره بقره چنین می‌فرماید:

«وَ إِذَا تَوَلَّى سَعَى فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیهَا وَ یُهْلِکَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ وَ ا... لَا یُحِبُّ الْفَسَادَ».

قرآن مفسد فی‌الارض را یهلک الحرث و النسل می‌داند؛ ازاین‌رو یک معلم، دبیر یا استاد نااهل و مادی‌گرا؛ که نوجوان و جوان بی‌دین و ادب را تحویل اجتماع می‌دهد و نسل حال و آینده را فاسد می‌کند؛ به تعبیر قرآن یک مفسد فی‌الارض است.

3- متقی بودن:

تأکید قرآن کریم در آیه اول از سورۀ مبارکه جمعه به‌خوبی بیانگر آن است که معلم باید متقی باشد:

«یُسَبِّحُ لِلَّهِ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ الْمَلِکِ الْقُدُّوسِ الْعَزیزِ الْحَکیمِ».

معلمان ازجمله اشخاصی هستند که در اجتماع مسئولیت بالاتری دارند؛ بنابراین بایستی از تقوای بیشتری برخوردار باشند. معلم هم باید خود متقی باشد و هم اینکه افراد باتقوا تربیت و به اجتماع تحویل نماید. کم‌کاری در امر تدریس و کوتاهی در تعهد و تقوا و آموزش‌وپرورش خیانت‌درامانت است و نسل‌های بعد را با خطر مواجه می‌سازد.

4- تشویق و توانایی جذب دانش‌آموزان به علم‌آموزی:

معلم باید مخاطبان خود را به علم‌آموزی و دانش‌اندوزی تشویق نموده و فضیلت‌ها و برتری‌های دانش و دانشمندان را به آنان بیان نموده و یادآور شود که دانشمندان و عالمان، وارثان پیامبران‌اند. برای نمونه، آنان را با اولین سوره نازل‌شده بر پیامبر اسلام(ص) آشنا نماید، که در آن ارزش و جایگاه والای علم رقم خورده است؛ آنجا که می‌فرماید:

«اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذِی خَلَقَ õ خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ عَلَقٍ õ اقْرَأْ وَ رَبُّکَ الْأَکْرَمُõ الَّذِی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ».

یکی دیگر از ویژگی‌های معلمان کارآمد جذب دانش‌آموزان به جلسات درس و ادامه شرکت آنان در فعالیت‌های یادگیری است. معلمان کارآمد باید توانایی انتقال آموزه‌های خود را به دانش‌آموزان داشته باشند. معلمان باکفایت می‌دانند که برای هر دانش‌آموزی درس را باید از کجا شروع کنند و چگونه سرعت تدریس را متناسب با پیشرفت دانش‌آموزان تنظیم کنند.

5- ژرف‌اندیشی و پرورش مهارت‌های فکری:

یکی دیگر از وظایف معلم نسبت به دانش‌آموزان، دعوت آنان به ژرف‌نگری و دوری از سطحی‌نگری و ظاهربینی است. در منطق حضرت علی(ع)، «َضْلُ فِکْرٍ وَ تَفَهُّمٍ أَنْجَعُ مِنْ فَضْلِ تِکْرارٍ وَ دراسَةٍ». «زیاد اندیشیدن و فهمیدن، سودمندتر از زیاد تکرار کردن و خواندن است» [1]

شاید بتوان یکی از اهداف بزرگ تعلیم و تربیت را پرورش قوه تفکر دانش‌آموزان دانست. معلمان موفق می‌توانند فعالیت‌های آموزشی را معنادار سازند. بدین منظور یک معلم کارآمد یادگیری جدید دانش‌آموزان را طوری هدایت می‌کند که با دانش قبلی آن‌ها همسانی داشته باشد تا دانش‌آموزان بتوانند دانش جدید را به نحوی منطقی در حافظه خود سازمان دهند تا این سازمان‌دهی منطقی منجر به یادگیری مداوم در آن‌ها شود.

6- یادگیری و ارزیابی آن:

در منابع دینی امر ارزشیابی و رسیدگی به اعمال انسان بسیار مورد تأکید قرارگرفته و تصریح‌شده است که در ترازوی عدل الهی کوچک‌ترین عمل موردتوجه و سنجش قرار می‌گیرد و در وقت رسیدگی به اعمال انسان هرگز آن‌هایی که اعمال شایسته دارند با دیگران، مساوی نیستند:

«فَمَن یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَیْرًا یَرَة وَ مَن یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَة».

همچنین در بیان اهمیت ارزشیابی از دیدگاه اسلام همین بس که خداوند متعال این امر مهم را به خود نسبت داده و آزمون انسان‌ها را دائمی و همیشگی بیان می‌کند. آنجا که می‌فرماید:

«وَ إِن کُنَّا لَمُبْتَلِینَ»؛ «ما دائماً بندگان را می‌آزماییم».

بنابراین یکی دیگر از خصوصیات معلم کارآمد توجه به پیشرفت تحصیلی شاگردان و ارزیابی مداوم یادگیری آن‌ها است. تدریس خوب و با دقت، شایسته توجه و ارزیابی هست. ارزیابی مداوم باعث ایجاد تغییرات لازم و بهبود روند تدریس و تعیین میزان یادگیری دانش‌آموزان خواهد شد. امتحانات کلاسی، تکالیف درسی، پروژه‌های تحقیقاتی و آزمون‌های استاندارد ازجمله ابزارهای اندازه‌گیری و ارزیابی یادگیری دانش‌آموزان هستند.

7- یادگیری توأم با خودسازی:

یکی از امور مهمی که معلم نباید از آن غافل باشد، مسئله یادگیری توأم با خودسازی است.

امیر مؤمنان، علی(ع) می‌فرماید:

«مَن نَصَبَ نَفسَهُ للنّاسِ إماما فلیَبدأ بتَعلیمِ نَفسِهِ قَبلَ تَعلیمِ غَیرِهِ»؛ «هر که خود را در مقام پیشوایى مردم قرار دهد باید پیش از تعلیم دیگران، به تعلیم خود بپردازد».

دراین‌باره همچنین حضرت رسول اکرم(ص) می‌فرماید:

«مَنِ ازْدَادَ عِلْماً وَ لَمْ یَزْدَدْ هُدًى لَمْ یَزْدَدْ مِنَ ا... إِلَّا بُعْدا»؛ «اگر کسی اندوخته‌های علمی خود را بیفزاید و (همسان با آن، سرمایه‌های روحی و معنوی و) هدایت خویش را نیفزاید (و بر مراتب رهنمونی‌اش به‌حق نیفزاید)، فقط بر مراتب دوری خود از خداوند، می‌افزاید».

8- برنامه‌ریزی:

اسلام به‌عنوان کامل‌ترین دین الهی که برای بشریت آمده بر مسئله برنامه‌ریزی تأکید و پافشاری نموده است. حضرت علی(ع) در واپسین لحظات عمر خویش به امام حسن(ع) و امام حسین(ع) این‌گونه وصیت کرد:

«أوصیکما ... بتقوی ا... و نظم امرکم»؛ «شما دو نفر را ... به تقوای الهی و نظم و برنامه‌ریزی در کارها سفارش می‌کنم».

ازاین‌جهت برنامه‌ریزی از عناصر مهم رسیدن به هدف مطلوب است. تعیین چشم‌انداز و راه رسیدن به اهداف از ویژگی‌های معلم کارآمد است. معلم باید یک برنامه‌ریز و سازمان‌دهنده باشد. آینده را برنامه‌ریزی کند. وقتی ایده‌ای در ذهنش قرار گرفت فوراً برنامه‌ریزی کند که چگونه این ایده را در عمل پیاده خواهد کرد. هر کاری که در آموزش و کلاس درس انجام می‌دهد مبتنی بر هدف مشخص و بر اساس برنامه‌ای سازمان‌یافته باشد.

9- انتقادپذیر بودن:

چون هر انسانی دارای حب ذات بوده، به خود علاقه داشته و درعین‌حال از بسیاری خطاها نیز به دور نیست؛ ازاین‌رو عقل سالم حکم می‌کند که به‌راحتی سخن خیرخواهان و صلاح اندیشان درباره اشکال رفتاری، گفتاری، عقیدتی و ... را در مورد خودش پذیرفته و حتی سپاسگزار آنان نیز باشد.

امام جعفر صادق (ع) دراین‌باره می‌فرماید:

«أحبّ اخوانی إلیَّ من أهدى إلیَّ عیوبی»؛ «بهترین برادران من کسی است که عیب‌هایم را به من هدیه کند».

اگر ارائه عیب‌ها و خطاها به‌منزله هدیه است؛ پذیرش آن‌ها نیز به‌منزله هدیه پذیری و امری نیکو و ستودنی است. معلم، نباید خود را فرد کامل بداند؛ بلکه باید بداند که رشد او و اثربخشی هر چه بیشتر وی بر روی دانش‌پژوهان درگرو این صفت والای انسانی نهفته است.

معلم باید درزمینۀ تدریس خود از افرادی که با او در ارتباط هستند من‌جمله دانش‌آموزان نظرخواهی کند. از آن‌ها بخواهد که تدریس او را نقد کنند. هیچ‌کسی کامل نیست و همیشه باید برای بهبود و کامل شدن خود تلاش کند.

نتیجه:

در اسلام خدمت به خلق برترین عبادات است و ازآنجاکه معلمی، خدمت به جامعه است از ارزش فراوانی برخوردار است. روایت‌های بسیاری از ائمه اطهار(ع) رسیده است که بر اساس آن‌ها خدمت به جامعه، خصوصاً خدمات معنوی ارجمند تلقی شده‌اند. به همین منظور در راستای توفیق در عبادتی چنین ارزشمند، ضروری است که معلمان با مطالعه، با صرف وقت و دقت کافی و با تعهد و تخصص لازم به امر تربیت شاگردان بپردازند؛ چراکه پاسداری از خون شهیدان و یاری انقلاب اسلامی درگرو خدمت فرهنگی به جامعه است.

تعلیم و تربیت، فنی بسیار ظریف، پیچیده و حساس است که تنها با کارآمدی، حرفه‌ای بودن و اطلاع دقیق از مسائل و عوامل آموزش‌وپرورش و فرایند یاددهی- یادگیری است، که می‌توان از عهده انجام آن برآمد؛ زیرا این کار نیاز به دانش، آگاهی، تخصص و مهارت‌های خاصی دارد که بدون داشتن آن‌ها نمی‌توان به امر تعلیم و تربیت پرداخت. معلم برای حفظ و افزایش کارآمدی و اثربخشی و محبوبیت خود باید پیوسته در حال یادگیری باشد، همواره تغییرات و تحولات مربوط به حرفه خود را پیگیری کند و با توجه به پیشرفت‌های علوم و فنون در زمینه‌های مختلف، معلومات، مهارت‌ها و اطلاعات خویش را ارتقا بخشد. برخورداری و به کار بستن این مهارت‌ها، معلم را در تدریس و انجام فعالیت‌های آموزشی و تربیتی یاری می‌دهد و تعامل لازم را بین او و دانش‌آموزان فراهم می‌سازد.

معلم باید متعهد و متخصص باشد. تعهد به همراه تخصص، چراکه هیچ‌کدام این‌ها بدون آن دیگری کافی نیست. معلم درحالی‌که متعهد، متخصص و متدین است، باید متعادل، باحوصله، با تلطف و مهربان باشد.

«و إِذْ قَالَ لُقْمَانُ لاِبْنِهِ وَ هُوَ یَعِظُهُ یَا بُنَی لاَ تُشْرِکْ بِا... إِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظِیمٌ‌»؛

این فرمولی است که قرآن به معلم می‌آموزد و لقمان با تلطف و زبان خوش، با پند و اندرز و با استدلال، پسر خود را تربیت می‌کرد و معلم نیز باید همچون لقمان، کلاسی را تربیت کند.

پی‌نوشت‌ها:

[1] . (غرر الحکم، ح 4708).

خاطرۀ شهدا را در مقابل طوفان تبلیغات دشمن زنده نگهداریم

خاطرۀ شهدا را در مقابل طوفان تبلیغات دشمن زنده نگهداریم

دفاع مقدس با ستاره‌های درخشان شهدا جلوه‌نمایی می‌کند. ضمن گرامیداشت «هفتۀ دفاع مقدس»، وظیفۀ قدردانی از ایثارگران به‌ویژه شهیدان، فریضه‌ای عینی، تعینی و همیشگی است. بزرگداشت شهید یعنی اصالت بخشیدن به آن هدف‌ها و تشویق به آن عمل و تقدیس آن ایثار، تکریم شهیدان به آن است که این ملت هرگز در برابر سلطه‌گران مستکبر سرخم نکند. یاد شهیدان باید همیشه در فضای جامعه زنده باشد. زنده نگهداشتن یاد شهدای انقلاب باعث تداوم حرکت انقلاب است. شهیدان مظهر هدف، تلاش و تداوم هستند. ما در حقیقت، انقلاب، اسلام، قرآن، استقلال، آبرو و حیثیت را از برکت خون پاک شهدای عزیزمان داریم. خون شهیدان تضمین‌کنندۀ استقلال ملت و سربلندی اسلام است. نظام جمهوری اسلامی امروز امانت شهیدان است. خون شهدای انقلاب اسلامی به هدر نرفته است و آنها بودند که به قیمت خون خود، آبروی اسلام، قرآن، پیامبر و استقلال مملکت را حفظ کردند و حرکتی که آنها در این انقلاب از خود نشان دادند در طول تاریخ بی‌نظیر بوده است. چراغ راه آیندۀ ما شعار آزادگی و فداکاری شهدای ماست. با زبان و عملی خالصانه می‌گوییم: «شهدا! ما شما را فراموش نکرده‌ایم ... اصلاً مگر حماسه، شهادت، هویزه، طلائیه، بستان، صدای غرش توپ‌ها، حسین فهمیده‌ها و باکری‌ها، چمران‌ها، آوینی‌ها و ... فراموش شدنی هستند؟ شما در روح و باطن ما جای دارید. اندیشه و تفکر شما در روح و روان جامعۀ ایرانی جای دارد. یاد شما گرامی و راهتان پُررهرو باد.» سرداران دفاع مقدس، الگوی نسل آینده‌ساز انقلاب هستند؛ لذا سیرۀ نظری و عملی آن عزیزان فرا روی ماست که می‌بایست از آن بهره گرفت؛ از این رو، به‌منظورگرامیداشت یاد و خاطرۀ آن عزیزان در «هشت سال دفاع مقدس» و بهره‌برداری از اندیشۀ زلال آنان، بخشی از وصایا و گفته‌های تعدادی از سرداران شهید را تقدیم می‌داریم:

درگذشت استاد محمد علی اعتضاد رضوی

درگذشت استاد محمد علی اعتضاد رضوی

انالله و انا الیه راجعون  بسم الله الرّحمن الرّحیم درگذشت شخصیت فرهیخته، مجرب، متدین، انقلابی، مخلص والگوی عرصه تعلیم و تربیت که عمر گرانسنگ خود را در راه تربیت نسل آینده ساز هزینه نمود. دست اندرکاران کانون مدارس اسلامی کشور را اندوهگین،متاسف و متاثر ساخت.   لازم است این درگذشت را به جامعه فرهنگیان بالاخص همکاران مدارس اسلامی کشور، بیت شریف آن مرحوم و کلیه بازماندگان تسلیت عرض کنیم و از خداوند سبحان برای روح آن بزرگوار علو درجات و برای خانواده محترم به ویژه فرزندان آن عزیز که همچنان در سنگر تعلیم و تربیت فعالیت می نمایند صبرجزیل و طول عمر مسئلت می نماییم. روحش شاد و یادش گرامی باد  کانون مدارس اسلامی کشور