سه شنبه 15 خرداد 1397 در 21:20
23 3
سه شنبه 15 خرداد 1397 در 21:20

شیوه¬های آموزش اخلاق

ناصر باهنر

ارزش¬ها ریشه¬های شناختی و عاطفی دارند. ارزش¬ها مفاهیمی انتزاعی نبوده، با احساس¬های شخصی پیوندی ناگسستنی دارند. آن‌ها اجزای تشکیل‌دهندۀ رفتار شخصی نیز هستند.

شیوه¬های آموزش اخلاق

به‌منظور انتقال نظریات کاربردی برای فراهم‌سازی زمینه‌های تعالی فعالیت‌های فرهنگی و تربیتی، ضمن بررسی و معرفی کتاب‌های مناسب، خلاصه‌ای از کتاب‌های معرفی‌شده تقدیم گردیده است. در این شماره کتاب «آموزش مفاهیم دینی»، نگارش ناصر باهنر، معرفی و بخش‌هایی از آن ارائه می‌شود.

امید است همکاران بهره‌برداری نمایند و نسبت به کاربست‌های موضوع در سطح مدارس اقدام و زمینۀ مطالعات عمیق‌تر بیش‌ازپیش دانش‌آموزان را فراهم نمایند.

 

... ادامه از شماره قبل

نمونۀ اول

استفاده از روش تدوین فعال برای توجه دادن کودکان به احترام به حقوق دیگران:

«من اجازۀ انجام هر کاری را ندارم» (همراه با تصاویر مربوطه)

«باید فکر دیگران هم بود.»

سعید این‌طور تعریف می­کند:

جمعه بود، خورشید می­درخشید. من بیرون خانه بودم و می­خواستم فوتبال بازی کنم، اما دوستم «حمید» نیامده بود. به فکرم رسید که «تنها بازی کنم و از در خانه­مان هم به‌عنوان دروازۀ فوتبال استفاده کنم.» ترق! اولین شوت صاف وسط دروازه خورد. دقیقاً به وسط در آهنی خانه خورد. چه صدایی داد! دوباره شوت می­کنم. بار دیگر هم صاف زدم توی دروازه و بازهم درِ خانه صدا داد ... خیلی خوب بود! حتی اگر حمید هم نیاید من می­توانم این کار را ساعت­ها انجام بدهم و شادباشم. ناگهان به یاد «گلی» خانم که در طبقۀ بالای خانه­مان زندگی می­کرد، افتادم.

پیرزن خوبی است؛ اما مدتی است که مریض شده است. بله، من دیگر این کار را انجام ندادم؛ چون آدم باید به فکر دیگران هم باشد و نباید کاری کند که باعث اذیت آن‌ها شود. سرم را که بالا گرفتم، او را دیدم که از پشت پنجره به من لبخند می­زند.

گلی خانم این‌طور تعریف می­کند:

جمعه بود، خورشید می­درخشید. من در رختخوابم دراز کشیده بودم. پیش خودم فکر کردم: «امروز چه روز خوبی است، می­توانم خوب استراحت کنم. آه! خیلی خوب است. ناگهان صدای وحشتناکی به گوشم رسید. شرق! درِ آهنی به‌شدت صدا داد. من ترسیده بودم. چند لحظه بعد دوباره شرق! بلند شدم سعید را دیدم. او پسر همسایه ماست؛ اما پسر خوبی است! داشتم به او فکر می­کردم که سعید توپش را بغل کرد و به‌طرف خانه رفت. خوشحال شدم. همان موقع سرش را بالا گرفت. من هم برای تشکر به او لبخند زدم. من دوست دارم کار خوب انجام دهم.

من دوست دارم تفریح کنم و شادباشم.

ولی به این فکر می­افتم که اجازه ندارم هر کاری را دوست داشتم، انجام دهم. به فکر دیگران هم بود. پیامبرم می­گوید: «آنچه را که دوست دارید دیگران برای شما انجام دهند، شما هم همان را برای آن‌ها انجام دهید.»

§ تمرین:

اغلب اوقات که می­خواهید تفریح و شادی کنید، به‌سادگی نمی­توانید این کار را انجام دهید؛ زیرا باید به فکر دیگران هم باشید. توضیح دهید.

دیگران هم باید به فکر شما باشند، دراین‌باره فکر کنید.

باید به فکر دیگران هم بود. چرا؟ چند پاسخ پیدا کنید.

آیا می­توانید ماجرای سعید و گلی خانم را به‌صورت نمایش بازی کنید و نقاشی آن را بکشید.

نمونۀ دوم: هدیه

علی دوست دارد توپی داشته باشد.

علی پول لازم دارد، از کجا باید به دست آورد؟

علی فکری به نظرش می­رسد، صفحۀ کاغذی می­آورد و شروع به نوشتن صورتحسابی می­کند.

30 تومان = برای کمک به مادر در خرید میوه (با خط کودکانه همراه با تصویر یک کتاب)

10 تومان = برای خشک‌کردن ظرف­ها

10 تومان = برای مرتب کردن اتاق

50 تومان = جمع

سپس آن را روی میز آشپزخانه می­گذارد. او به این فکر می­کند که: «مادر آن را خواهد دید و فردا صبح به من پول خواهد داد.»

عجیب است! صبح روز بعد یک اسکناس 50 تومانی کنار کیف علی گذاشته‌شده بود و در کنار آن‌هم یک نامه.

علی نامه را باز می­کند. صورتحسابی با خط کاملاً درشت نوشته‌شده بود.

مجانی = 9 ماه حمل در شکم (با خط بزرگ‌ترها، همراه با تصویر اسکناس 50 تومانی)

مجانی = 9 سال خوردن و آشامیدن

مجانی = 9 سال خریدن پوشاک و لوازم دیگر

مجانی = 60 شب در حال بیماری تو، بیدار ماندن

صفر = جمع

علی خجالت کشید و سرخ شد. او پول را همان‌جا گذاشت و بیرون رفت.

من چیزهای زیادی دارم. آن‌ها مال من هستند (همراه با تصاویر و اسباب‌بازی‌های من، آن‌ها را از کجا به دست آورده­ام، برای اینکه آن‌ها مال من باشند، چه کرده­ام؟ مختلف.) تقریباً همۀ این‌ها به من داده‌شده است. من در عوض چه چیزی داده­ام؟

تقریباً همه این‌ها به من هدیه شده است.

کاملاً مجانی.

چرا مادر به من این‌همه چیز می­دهد.

چرا پدر برای من کار می­کند؟

§ تمرین:

سعی کنید اسم چیزهایی را که مال شماست، بنویسید. چه کسی آن‌ها را به شما داده است؟

کتاب را حسن به من داده است. (با خط کودکانه)

.................................................................

.................................................................

چرا دیگران به تو چیزهایی داده­اند؟

چون آن‌ها مرا دوست دارند (با خط کودکانه).

کامل کن ..................................................................

.....................................................................................

.....................................................................................

خیلی­ها من را دوست دارند.

چقدر خوب است!

خیلی­ها مرا دوست دارند. مادرم مرا دوست دارد و پدر هم همین­طور. (همراه با تصویر محبت پدر و مادر به کودک خود)

من که می­آیم، مادربزرگ همیشه خوشحال می­شود. پدربزرگ به من یک هدیه داده است.

من در مدرسه دوستانی دارم. ما دوستانی هم در محل داریم (همراه با تصاویر دوستی­های کودکانه.)

فکر می­کنم مرغ و خروس­هایمان هم مرا دوست دارند، چون وقتی می­آیم سروصدا می­کنند.

چقدر بد بود اگر کسی من را دوست نمی­داشت!

آیا آن‌وقت اصلاً می­توانستم خوشحال باشم؟

آیا آن‌وقت اصلاً می­توانستم زندگی کنم؟

§ تمرین:

چند تن از کسانی را که با آن‌ها دوست بوده­ای، نام ببر.

چه می­شد اگر کسی وجود نداشت که تو را دوست داشته باشد؟

از دوستی با چه کسانی خوشحال می­شوی، مثال بزن و در این دوستی­ها چه‌کاری تو را خوشحال می­کند؟ نقاشی کن.

جمله بنویسید: ما خوشحال می­شویم، اگر ................................ (چه‌کار کنم؟)

حالا که دوستی این‌قدر خوب است، باید سعی کنم دوستان بیشتری داشته باشم.

ولی نباید با هر کس دوست شوم.

پس با چه کسی باید دوست شد؟

حالا که این پدر و مادر خوب را دارم، چه‌کار کنم که آن‌ها همیشه من را دوست داشته باشند؟

دوستان خوبی هم در مدرسه و اطراف خانه­مان دارم.

چه‌کار کنم که آن‌ها همیشه با من دوست بمانند؟

امام اول ما، حضرت علی(ع) می­فرماید:

«ضعیف­تر از همه کسی است که نتواند دوستی برای خود پیدا کند، ولی از او ضعیف­تر کسی است که دوستان خوب خود را از دست بدهد.»

§ تمرین:

از دوستی با چه کسانی خوشحال نمی­شوی؟

این جمله را کامل کن: با کسی باید دوست شد که ...................... (می­توانی از پدر و مادر یا معلمت کمک بگیری.)

چگونه می­توانی پدر و مادرت را خوشحال کنی؟ نقاشی کن.

برای این‌که دوستت همیشه با تو دوست بماند، چه‌کاری می­خواهی بکنی؟ مثال بزن. آیا می­توانی آن را نمایش دهی؟

بهترین دوست من!

خدای بزرگ من! من هر چه که دارم، از توست.

هر چه که دارم به من می­گوید: خدا! تو چقدر خوب و چقدر بزرگی!

هر چیز خوبی که دارم، تو به من می­دهی. هر دوستی را تو به من هدیه می­کنی.

تو، خدای بزرگ من! به من زندگی می­دهی، پدر و مادرم را نیز تو به من داده­ای.

تو به من آگاهی، نام مرا می­دانی و به من پاسخ می­دهی.

تو خوبی. تو مرا دوست داری. خدای خوبم! من هم تو را دوست دارم.

تو بهترین دوست من هستی.

§ تمرین:

آیا می­توانی از این جمله­ها، دعا بسازی؟

خدایا! همه ‌چیز من از توست، زندگی­ام و ...

ما می­توانیم از خدا به خاطر خیلی از چیزهای زیبایی که در جهان وجود دارد، تشکر کنیم. او این چیزها را به ما داده است.

سعی کنید باهم یک دعای شکرگزاری بسازید.

3- ارزیابی ارزش­های اخلاقی

ارزش­ها ریشه­های شناختی و عاطفی دارند. ارزش­ها مفاهیمی انتزاعی نبوده، با احساس­های شخصی پیوندی ناگسستنی دارند. آن‌ها اجزای تشکیل‌دهندۀ رفتار شخصی نیز هستند؛ زیرا یک ارزش القا شده در هنگام ضرورت، به‌صورت یک کنش رفتاری بروز پیدا می­کند. ازاین‌رو، ارزش­ها شامل مفاهیم، نگرش­ها و علایق هم در حیطۀ شناختی و هم در حیطۀ عاطفی می‌شوند. ازآنجاکه حیطۀ دوم امری ذهنی بوده و دارای پیچیدگی­هایی است، اعتبار ارزشیابی با مشکلاتی مواجه می­شود، علاوه بر اینکه تظاهر دانش­آموزان به ارزش­ها این عمل را مشکل­تر می­سازد.

برای ارزیابی صحیح­تر ارزش­ها، روش­های زیر توصیه‌شده است:

آزمون­های کتبی؛

این آزمون­ها برای ارزیابی ویژگی­های شناختی و برخی از ویژگی­های عاطفی است، سطح آگاهی و دانش را نسبت به ارزشی که مورد ارزیابی قرار می­گیرد، با استفاده از سؤالات چندگزینه‌ای، درست، نادرست، بله، خیر و غیره می­توان ارزشیابی کرد. برخی از این روش­ها عبارت‌اند از: رتبه­بندی برای ارزیابی رشد ارزش­ها توسط اولیا، مربیان و خود دانش­آموزان، پرسشنامه­هایی که به‌وسیله والدین، معلمان، دانش­آموزان و دیگران تکمیل می­شود، مشاهدات منظم و مستقیم دانش­آموزان به‌گونه‌ای که متوجه این ارزیابی نشوند و نیز مصاحبه با آن‌ها.

جدال اخلاقی و تجزیه‌وتحلیل موقعیت­ها؛

با پیش آمدن جدال­های اخلاقی یا پیش آوردن تصنعی آن‌ها موقعیت­هایی فراهم می­شود که می‌توان از خلال آن‌ها و تجزیه‌وتحلیل دانش­آموز به ارزیابی ارزش­ها پرداخت.

3. راهبردهای تصویری؛ مانند «داستان­نویسی بر اساس تصاویر ارائه‌شده»، تکمیل جملاتی که در آن‌ها ارزشیابی مطرح‌شده، تکمیل داستان­های ناتمام و غیره که به‌این‌ترتیب، پاسخ‌دهنده؛ افکار، احساس­ها و اعتقادهای خود را بروز خواهد داد.

4. ابزار عقاید خلاق؛ در این شیوه موضوعات اخلاقی خاصی که نمایانگر ارزش­ها است، ارائه می­شود و از دانش­آموز خواسته می­شود دربارۀ آن‌ها نقاشی کند یا داستان کوتاه، نمایشنامه و شعر بنویسد. از خلال این شیوه­ها، نمونه­هایی از خصوصیات فردی نیز بازتاب پیدا می­کند.

5. وقایع بحرانی یا راهبرد «یک‌بار در زندگی»؛ در این روش از دانش­آموزان خواسته می­شود ارزش‌هایی را که تجربه کرده­اند، نقل کرده یا بنویسند، همچنین با ارائۀ گزارش­هایی از مجله­ها و روزنامه­ها که حاوی ارزش­هاست، از دانش­آموزان خواسته می­شود تا به سؤال­هایی درزمینۀ آن‌ها پاسخ دهند.

6. تحت نظر قرار دادن دانش‌آموزان؛ معلمان می­توانند ضمن شرکت دادن دانش­آموزان در فعالیت‌های مـدرسه و برنامه­های دسته­جمعی، آن‌ها را تحت نظر قرار دهند. این مشارکت موقعیت­های بسیاری را برای مشاهده، رشد و انعکاس ویژگی­های عاطفی فراهم می­کند؛ مانند تعاون، پاکیزگی، انضباط، پشتکار، همکاری و همدردی با دیگران و ...

وظیفۀ متخصصان و معلمان این است که معیارهایی برای هر ارزش که فهرستی از رفتارهای مطلوب دانش­آموز است، تهیه کند و به تجزیه‌وتحلیل موارد فوق بپردازد و رشد ارزش­ها در قالب نمودارهایی برای هر فرد و برای کل کلاس نمایش دهد. برای اندازه­گیری این پیشرفت باید به سؤالات زیر توجه کرد:

آیا دانش­آموز قادر است در اعمال روزانۀ خود رفتار مطلوب و پسندیده­ای داشته باشد؟

هرچند وقت و به چه میزان رفتاری پسندیده از وی سر می­زند؟

آیا رفتارهای خوب وی درونی است یا بیرونی؟

آیا برای مقاصد خودخواهانه است؟

هدف اصلی در رفتارهای او چیست؟

در اینجا با یک مثال دربارۀ نشانه­های رفتاری مربوط به ارزش مطرح می­شود.

مثال: احترام به دیگران به‌عنوان یک ارزش که برخی شاخص­های رفتاری آن عبارت‌اند از:

سلام کردن به معلمان در مدرسه و بیرون مدرسه؛

سلام کردن به والدین و گوش کردن به صحبت­های آن‌ها و بزرگ‌ترها؛

سلام کردن به همکلاسان؛

توصیه به دوستان برای سلام کردن به بزرگ‌ترها و معلمان؛

برخاستن به هنگام ورود معلم به کلاس؛

پیش‌قدم شدن در سلام کردن به تازه‌واردان؛

سلام کردن و احترام گذاشتن به میهمان­ها؛

پاسخ به سلام دیگران؛

تشخیص شخصیت­ها و رفتارهای قابل‌احترام در داستان­ها و فیلم­ها.

طبیعی است که استفاده از چنین شیوه­هایی با مشکلات متعددی روبه‌روست که باید به‌تدریج بر آن‌ها فائق آمـد و با ارزشـیابی و تحـلیل دقیق و صحیح ارزش­های اخلاقی دانش­آموزان، آموزش­های اخلاقی را با توجه و دقت بیشتری ارائه کرد. توجه داشته باشیم که بدون ارزشیابی درست، برنامه­های آموزشی نیز به مقصود نخواهند رسید.

4- چند موضوع اخلاقی مناسب برای آموزش به کودکان

رعایت نظافت و انضباط عمومی: از طریق رفتار شخصی معلم، برنامه­های عملی در مدرسه و مراقبت جدی بر آن، تشویق و تنبیه و تذکر به آنان در مورد عواقب عدم رعایت نظافت و انضباط؛

عادت به سلام و داشتن ادب و احترام در برخورد: با تمرین عملی، برخورد مشابه با آنان و به خاطر آوردن احساسی که از بی­اعتنایی دیگران نسبت به خود احساس می­کنند؛

آشنا شدن با همکاری: از طریق تمرین کارهای دسته­جمعی مانند بازی­های گروهی تشکیل گروه­های درسی، همکاری در تهیه روزنامه­های دیواری و مانند آن و نیز توجه دادن آن‌ها به وظیفۀ همکاری با اعضای خانواده؛

خدمت به مردم: به‌خصوص نیازمندان در حدود امکان دانش­آموزان، بیدار کردن احساس نوع‌دوستی و تعمیم محبت به‌صورت خدمت عملی، یادآوری خدمت­های زیبای دیگران به خود آنان و احساسی که با دریافت این خدمت­ها دست می­دهد. آشنایی با مؤسسه­های خیریه و مراکز خدماتی از طریق بازدید آن‌ها یا دعوت از برخی متصدیان آن‌ها، مانند کمیتۀ بهزیستی، درمانگاه­ها و بیمارستان­ها، آتش­نشانی، پلیس، شهرداری و ...؛

برای جلب حمایت آنان از حیوانات: برانگیختن احساس و عاطفه آنان با یادآوری رنج تشنگی و گرسنگی که گاهی خود داشته­اند، ناراحتی که براثر زخم­خوردگی از اذیت دیگران دیده­اند و تذکر این نکته که همۀ جانداران در برابر ناگواری­ها چنین احساس­هایی دارند؛

میانه­روی در خرج پول: راهنمایی در نحوۀ ذخیرۀ پول و استفادۀ از آن، بیان تجربه­های کسانی که پول خود را بیهوده تلف می­کنند و مقایسۀ آن باکسانی که از همین پول­ها استفاده و ذخیرۀ درستی کرده­اند؛

وقت­شناسی: از راه تعیین وقت در ورود به مدرسه و کلاس و انجام دادن هر کار در وقت خود و نیز از راه ‌نشان دادن اثر بی­انضباطی در بی­نظمی کلاس و ذکر مثال­هایی از قبیل اثر ناگوار تخلف دوستی که با دوست خود قرار می­گذارد؛

پرهیز از دروغ‌گویی: نتیجۀ یک پژوهش نشان می­دهد که؛ «بیشترین مشکل اخلاقی که معلمان ابتدایی به هنگام تدریس، در قبال بی­توجهی شاگردان یا در رفتار دانش­آموزان، با آن مواجه بوده­اند؛ دروغ‌گویی بوده است که نشانگر شایع بودن آن میان کودکان و در محیط تحصیلی است. از سویی دیگر این تحقیق نشان می­دهد که اکثر کودکان به‌خصوص در سال­های پایین­تر درک صحیحی از دروغ ندارند.»

و شاید این عدم درک صحیح درزمینۀ دیگر مفاهیم اخلاقی نیز وجود داشته باشد؛ ازاین‌رو، یکی از وظایف معلم این است که در قالب مثال و بیان تجربه­های عملی تلقی درستی از آن‌ها را در ذهن کودکان به وجود آورد.

درزمینۀ دروغ‌گویی، ترسیم زیان­هایی که خود دانش­آموزان از دروغ دیگران می­برند، مثل‌اینکه کسی به‌اشتباه آدرسی به آن‌ها بدهد، فروشنده­ای که نوع و قیمت جنس را درست نگوید. خبر ناگواری را که واقعیت ندارد به او بدهند و ... و دقت در اینکه محیط ازهرجهت محیط راست‌گویی باشد، مؤثر خواهد بود.

احترام به معلم: این موضع را که یکی از مهم­ترین موضوعات اخلاقی است، می­توان با همان نمونه شیوه­ای که دربارۀ پدر و مادر مطرح شد، آموزش داد. همچنین باید به مناسبت­هایی مانند روز معلم برنامه­هایی ترتیب داده شود تا کودکان به‌وسیلۀ هدایا و برنامه­های هنری از معلمان خود تقدیر و تشکر کنند.

از دیگر موضوعات اخلاقی مناسب کودکان، می­توان به ادب­آموزی، فروتنی، خُلق خوش، احترام به بزرگ‌ترها و مهربانی با کوچک‌ترها، آداب غذا خوردن و پوشیدن لباس، آداب عبور از خیابان و توجه به مقررات راهنمایی، ارزش کار و کوشش، دوری از استهزا و بدزبانی و بدگویی و حسد و خشم و قهر، اهمیت علم­آموزی و ... اشاره کرد.

متخصصان آموزش‌وپرورش اخلاقی در سمیناری که به این منظور تشکیل گردیده بود، پیشنهاد کردند تا بر روی برخی موضوعات در این آموزش تأکید ویژه شود، این موضوعات عبارت‌اند از: «وفاداری یا میهن‌پرستی، همکاری، عمل و شکیبایی، انسانیت، امانت، کمال، خلاقیت، نوآوری، پاکیزگی، نظم، مسئولیت، انضباط، احترام و عشق به کار.»

موضوعاتی که به‌اختصار از آن‌ها نام‌برده شد و برخی نکاتی که دربارۀ شیوۀ تدریس آن مطرح گردید، اگر با ویژگی­ها و ضوابط روش­های فعال تطبیق داده شوند و از داستان­های مناسب دینی و افسانه­ها و نیز گفتارهای بزرگان دین و کارهای هنری در آموزش آن‌ها بهره­گیری شود، قابلیت آموزش را می­یابند. در این رابطه نباید نقش ویژۀ الگویی معلم را از خاطر ببریم.

الف) آموزش ارزش­های اخلاقی در محتوای علوم

همان­گونه که پیش‌ازاین اشاره شد، آموزش اخلاقی را نباید محدود به ساعت‌های درسی خاصی بدانیم، بلکه باید آن را در همۀ ساعت‌ها و موقعیت­ها در مدرسه و نیز خارج آن تعمیم بخشید. یکی از اموری که شایسته است در برنامه­های درسی مدرسه و نیز آموزش معلمان به آن توجه شود این است که در ضمن محتوای دروس دیگر مثل علوم، اقداماتی نیز در جهت آموزش ‌و پرورش اخلاقی دانش­آموزان صورت گیرد.

این مسئله علاوه بر آنکه سبب می­شود از جذابیت­های سایر مباحث در آموزش­های اخلاقی استفاده شود، مایۀ آن می­گردد تا دانش­آموزان به نقش و اهمیت ارزش­های اخلاقی در ابعاد گوناگون و وظایف خود مطابق با نیازهای روز زندگی پی ببرند و این ارزش­ها در آنان تقویت و رسوخ پیدا کند.

در سمینار بین­المللی که در سال 1991. م به این منظور در مالزی تشکیل شده بود، کارشناسان سراسر دنیا تجربه‌ها و توصیه­های عملی خود را در این زمینه مطرح ساختند و آنان جملگی بر این عقیده بودند که با توجه به بافت غیرمذهبی و جوِ علم­زدگی موجود در اکثر کشورهای دنیا، تدریس غیرمستقیم ارزش­های اخلاقی از طریق علوم و فناوری موقعیت بسیاری را خواهد داشت و با توجه به گسترش علوم و پیشرفت آن‌ها و نیاز به تطبیق و هماهنگی ارزش­های اخلاقی با مسائل روز، باید آموزش­های اخلاقی را به این سمت سوق داد.

حال با توجه به ویژگی­های جامعۀ اسلامی ایران، می­توان ادعا کرد که چنین نگرشی می­تواند در شکل‌گیری این ارزش­ها و تقویت آن‌ها در فراگیران کشور ما نیز نقش مهمی داشته باشد، ازاین‌رو، باید متصدیان آموزش‌وپرورش توجه خاص خود را به این مسئله معطوف نمایند و برنامه­هایی را در این زمینه تدارک ببینند.

ب) چند نمونه

در ادامه برخی نمونه­های پیشنهادی تدریس برای شکل­گیری و ایجاد ارزش­های اخلاقی در محتوای علوم که در آن سمینار، مورد تأیید قرارگرفته است، عیناً ارائه می­شود تا شیوۀ موردبحث، وضوح بیشتری پیدا کند و البته خلاقیت و نوآوری معلم در تعیین فعالیت­ها و مطالب درسی از اهمیت بالایی برخوردار است.

درس کلاسی نمونه

سطح: ابتدایی

محتوا: فواید گیاهان

پیام ارزشی: گیاهان برای کلیۀ موجودات زنده مهم هستند. آن‌ها گنجینه­های سبزی هستند که باید محافظت شده و به نحو مطلوبی برای منافع بشر به کار گرفته شوند. ما مسئولیت نگهداری آن‌ها را بر عهده‌داریم.

اهداف / نتایج یادگیری:

دانش­آموزان باید قادر به انجام موارد زیر باشند:

شرح اهمیت گیاهان؛

تشخیص فرآورده‌هایی که از قسمت­های مختلف گیاه به‌دست‌آمده؛

نمایش اثرات استفاده و سوءاستفاده از درختان، توسط انسان؛

توجه و مراقبت از گیاهان.

موارد آموزشی: تصویر یک گیاه، تصاویر نمایش انهدام جنگل­ها، مطالب نمایشی، شعر.

روش اجرا:

مفاهیم

استراتژی­های

تدریس - یادگیری

ارزشیابی

1- اهمیت گیاهان

2- فرآورده­های به‌دست‌آمده از اندام­های گیاه

3- استفاده از گیاهان در ممانعت از فرسایش خاک

4- توجه به مراقبت از گیاهان

بحث گروهی

محور بحث: متکی بودن به گیاهان

شناسایی فرآورده­های اندام­های مختلف گیاه همان‌طور که در تصویر نشان داده‌شده است.

تجزیه‌وتحلیل تصویر

آزمایش در مورد فرسایش خاک

بحث / نظرات مختلف در مورد نحوۀ کمک به مراقبت از گیاهان / قدرشناسی درسی

شعر - «گیاه کوچک»

ارزیابی نظرات / طرز تلقی قبلی کودکان دربارۀ استفاده از گیاه

ارزیابی موقعیت: اگر شما با چنین صحنه­ای برخورد کردید، چه خواهید کرد؟

الف) بی­تفاوت بگذرید

ب) به والدین / بزرگ‌تر خود بگویید

ج) به افراد مسئول گزارش کنید

نوشتن طرح عملیاتی / گزارش عملیاتی که خود در آن شرکت داشتید.

توجه:

این درس به‌منظور آشنا کردن دانش­آموزان با یک واحد که موضوع آن گیاهان - اندام­ها و وظایف آن‌ها هست، طرح‌شده است.

دروس بعدی ممکن است بر فرآورده­های ویژۀ گیاهی که از اندام­های مختلف گیاه به دست می­آیند، تمرکز داشته باشد.

در تحلیل تصویر، به این نکته توجه می­شود که افراد، مشغول چه‌کاری هستند. آیا آنان افراد خوبی هستند یا بد؟ تحلیل تصویر می­تواند تا مرحلۀ تجسم موقعیتی که مغایر با تصویر ارائه‌شده است، ادامه یابد.

گیاه کوچک

در قلب یک بذر، گیاه کوچک در دانه­ای در عمق مدفون است و سریعاً به خواب‌رفته است. «نور خورشید به او گفت: و آهسته سوی روشنایی بخرام.» صدای قطرات بلورین باران گفت: برخیز. گیاه کوچک صدا را شنید و برخاست تا ببیند دنیای خارج چه اعجاب­انگیز می­تواند باشد.

2- درس کلاسی نمونه با مشاهدۀ میدانی

سطح: ابتدایی

محتوا: انرژی

پیام ارزشی: زندگی ما متکی به انرژی­های مختلف است. برخی منابع انرژی محدودند؛ بنابراین، آن‌ها را باید به نحوی مناسب مورداستفاده قرار داد.

هدف‌ها / نتایج یادگیری

دانش­آموزان باید قادر به انجام کارهای زیر باشند:

شناسایی منابع مختلف انرژی در محل مانند زغال‌سنگ، هیزم، آب، بنزین و غیره؛

آگاهی از محدود بودن انرژی؛

شرح در مورد اینکه چگونه در زندگی روزمرۀ ما انرژی معمولاً به هدر می­رود؛

توضیح دربارۀ روش­های صرفه­جویی در مصرف انرژی.

* - چه نوع انرژی برای به حرکت درآوردن یک ماشین لازم است؟

* - چه منبع انرژی برای پختن غذا مصرف می­شود و از کجا تأمین می‌شود؟

مواد آموزشی:

برگه­های شمارۀ 1 و 2

روش اجرا:

مرحلۀ 1:

* دانش­آموزان اجمالاً با برگه‌های کاری شمارۀ 1 و 2 آشنا می­شوند.

* دانش­آموزان به گروه­های 3 یا 4 نفری تقسیم می­شوند.

مرحلۀ 2:

* دانش­آموزان منابع انرژی مانند ایستگاه تخلیه بنزین / گازوئیل، مرکز پخش سیلندرهای گاز، انبارهای چوب و غیره را مشاهده می­کنند.

* منابع انرژی و قیمت­ها را در برگه کاری شمارۀ 1 و نحوۀ به هدر رفتن آن‌ها و نظرات در مورد صرفه‌جویی انرژی را در برگه کاری شمارۀ 2 ثبت می­کنند.

مرحلۀ 3:

* دانش­آموزان یافته­های خود را گزارش داده و مقایسه می­کنند.

* کلاس روش­های صرفه­جویی در انرژی را پیشنهاد می­کند.

* دانش­آموزان برگه­های کاری خود را ارائه می­دهند.

ارزشیابی

* آگاهی از اینکه برگه­های کاری به‌طور صحیح تکمیل‌شده‌اند یا نه.

* مشاهده، عملکرد دانش­آموزان در بحث­های کلاسی و بررسی اطلاعات مندرج در برگه­های کاری.

برگه کار شماره 1

منابع انرژی و قیمت­ها

منبع انرژی

قیمت

کاربرد انرژی

تحصیلی ................................ گروه .................................

برگه کار شماره 2

اتلاف انرژی و ذخیره­سازی آن

منبع انرژی

چگونه انرژی

به هدر می­رود؟

چگونه می­توانیم در مصرف

انرژی صرفه­جویی کنیم؟

تحصیلی ................................ گروه .................................

3- درس کلاسی نمونه

سطح: مدرسۀ ابتدایی

محتوا: آلودگی هوا

پیام ارزشی: آزادی و مسئولیت دو بعد از یک حقیقت‌اند. ما آزاد هستیم که زندگی را برای خودمان آسان و راحت سازیم ولی این آزادی به جهت اثراتی که بر سایرین می­­گذارد، محدود می­شود.

اهداف / نتایج یادگیری

دانش­آموزان باید قادر به انجام موارد زیر باشند:

آگاهی از اهمیت آزادی و مسئولیت؛

تشخیص اینکه مشکلات آلودگی هوا بر اثر عدم احساس مسئولیت اجتماعی از جانب برخی افراد ایجاد می­شود؛

تشخیص اثرات آلودگی هوا بر موجودات زنده؛

ارائۀ روش­هایی برای به حداقل رساندن مشکلات آلودگی هوا در شهرها؛

شرح طرق مختلف باری حل مشکلات مربوط به آلودگی هوا.

مواد آموزشی:

مطالب خواندنی و تصاویر

مواد آزمایشی (2 عدد ظرف، حشرات، پودر سولفور)

روش اجرا:

فعالیت­هایی وجود دارند که با اولویت­های ویژه یادگیری هماهنگ بوده و برای گروه خاصی از فراگیران در نظر گرفته‌شده‌اند. ضـمن تأکید بر اولویت­های فراگیران، آنان باید در جریان شیوه­های یادگیری دیگر نیز قرار گیرند و فعالیت­های زیر را به ترتیبی که در نمودار ارائه‌شده‌اند، انجام دهند:

 

مفاهیم

استراتژی­های تدریس - یادگیری

ارزشیابی

1- آزادی و مسئولیت مهم هستند.

2- هر فرد حق داشتن یک زندگی سالم را دارد.

3- آلودگی هوا مشکلی در شهرهای بزرگ

ایجاد یک موقعیت متضاد: از کودکان درخواست می­شود تا با تشکیل یک صف از کلاس خارج‌شده و به زمین‌بازی بروند سپس به آن‌ها اجازه داده می­شود تا به هر بازی که مایل‌اند بپردازند. هنگامی‌که آن‌ها گفت‌وگو دربارۀ نوع بازی را شروع می­کنند، مورد سرزنش واقع می‌شوند (آزادی کلام از آنان سلب می­شود.) زمانی که آن‌ها درصدد یافتن منطق برای این عمل برمی‌آیند، تنبیه دیگری برایشان در نظر گرفته می­شود (آزادی شرح و بیان از آنان سلب می­شود.) هنگامی‌که تصمیم به پراکنده شدن در زمین می­گیرند، از حرکت آنان جلوگیری می‌شود. پس از تجـربه کردن این مـوقعیت متضاد، دانش­آموزان به کلاس درس بازگردانده می­شوند.

بحث در مورد تجربۀ فوق «اگر آزادی از ما سلب شود، چه می­شود؟»

آیا ما در مورد آنچه می­خواهیم انجام دهیم آزادیم؟

خواندن یک مقاله

بحث

تحلیل­های تصویری

آیا این اعـمال مـتقابل باعـث بروز مشـکلاتی می­شود؟ چرا؟

ارزیابی نظرات اولیه دانش­آموزان دربارۀ آزادی

مفاهیم

استراتژی­های تدریس - یادگیری

ارزشیابی

4- اثرات آلودگی هوا زیان‌بار است.

5- کاهش آلودگی در جامعه، یک مسئولیت همگانی است.

انجام آزمایش

چگونه آلودگی هوا بر موجودات زنده اثر می‌گذارد؟

کار گروهی

طرح انفرادی

فعالیت­های مستمر

مقاله­نویسی

کار تحلیل محتوا

مشاهدات معلم دربارۀ رفتارهایی مانند همکاری و مسئولیت، ارزیابی محتوای ارزشی کارهای انجام‌شده.

هشتمین مظلوم

هشتمین مظلوم

ماه صفر به پایان می‌رسد. شهادت امام هشتم در آخرین روز این ماه، پایان دو ماه سوگورای است. از آغاز محرم، سرشک غم باریده‌ایم، تا عاشورا، اربعین، بیست‌وهشتم صفر و سرانجام روز شهادت حضرت رضا(ع). اینک جهان تشیع در سوگ غریب خراسان است، والامردی که در راه آرمان و برای کسب خشنودی حضرت حق، شکیبا و استوار، رضای الهی را به جان پذیرفت و رهروان طریق توحید را تا رسیدن بر قله‌های شرف و وادی رستگاری رهنمون شد. هشتمین مظلوم، عصارۀ ایمان و هدف، آمیزه‌ای از دانش و تقوا، عبادت و بینش، مبارزه و پایداری و اراده و همت بود. او، هر چند در اوج عزت و جلال، اما اسیر ظلم مأمون بود؛ آن‌گونه که گاهی از خدایش، مرگ می‌طلبید. آه از آن انگور مسموم، که رضای آل محمد علیهم السلام را به رضوان برد! وای از آن زهر جفا که امام جواد را یتیم کرد!

پیام رهبر انقلاب درپی ترور دانشمند هسته‌ای و دفاعی شهید محسن فخری‌زاده

پیام رهبر انقلاب درپی ترور دانشمند هسته‌ای و دفاعی شهید محسن فخری‌زاده

حضرت آیت‌الله خامنه‌ای در پیامی با تبریک و تسلیت شهادت و فقدان دانشمند برجسته و ممتاز هسته‌ای و دفاعی جناب آقای محسن فخری‌زاده، بر مجازات قطعی عاملان و آمران این جنایت و همچنین لزوم پیگیری تلاش علمی و فنی این شهید تأکید کردند. متن پیام رهبر انقلاب اسلامی به این شرح است: بسم الله الرّحمن الرّحیم دانشمند برجسته و ممتاز هسته‌ئی و دفاعی کشور جناب آقای محسن فخری‌زاده به دست مزدوران جنایتکار و شقاوت‌پیشه به شهادت رسید. این عنصر علمی کم‌نظیر جان عزیز و گرانبها را به خاطر تلاشهای علمی بزرگ و ماندگار خود، در راه خدا مبذول داشت و مقام والای شهادت، پاداش الهی اوست. دو موضوع مهم را همه‌ی دست‌اندرکاران باید به جِدّ در دستور کار قرار دهند، نخست پیگیری این جنایت و مجازات قطعی عاملان و آمران آن، و دیگر پیگیری تلاش علمی و فنی شهید در همه‌ی بخشهائی که وی بدانها اشتغال داشت. اینجانب به خاندان مکرم او و به جامعه‌ی علمی کشور و به همکاران و شاگردان او در بخشهای گوناگون، شهادت او را تبریک و فقدان او را تسلیت میگویم و علو درجات او را از خداوند مسألت میکنم. سیّدعلی خامنه‌ای ۸ آذرماه ۹۹