سه شنبه 16 مرداد 1397 در 21:20
23 3
سه شنبه 16 مرداد 1397 در 21:20

تربیت دانش آموز فکور و پژوهنده

دکتر رضا ساکی

آموزش تفکر انتقادی توان پژوهشی، توان خلاقیت و پیشرفت تحصیلی دانش آموزان را به‌طور معنی‌داری افزایش می‌دهد

تربیت دانش آموز فکور و پژوهنده

... ادامه از شماره قبل

ارتباط بین تعارض شناختی و ساختن، ارتباط مستقیمی نیست. هنگامی‌که ما با یک مسئله فکری در هر سطح از دشواری روبه‌رو می­شویم و راه­حل آن را نمی­دانیم، به‌طور طبیعی دنبال راه­حل آسانی برای آن می­گردیم. در تجزیه‌وتحلیل کامل مسئله میان‌بُر می­زنیم تا به انطباقی که پاسخگوی نیازهای فوری آن موقعیت است دست‌یابیم. دانش­آموزان به‌ندرت به دنبال شناخت کامل مسئله می­روند و اغلب مایل‌اند به کمترین پاسخی که نیازهای آنی مطرح‌شده در آن موقعیت را مرتفع می­سازد اکتفا نماید؛ به‌عنوان‌مثال، در رویارویی با مسئله تعیین عوامل مؤثر در زنگ زدن آهن و اینکه چرا یک میخ که در آب است زودتر از یک میخ که در خشکی است زنگ می­زند، دانش­آموزان به این پاسخ که آب باعث زنگ زدن آهن می­شود، اکتفا می­کنند بدون آنکه به اثرات احتمالی هوا توجه نمایند؛ لذا تعارض شناختی به‌خودی‌خود منجر به بازسازی مفاهیم و رسیدن به یک شناخت کامل نمی­شود. تعارض شناختی باید ساخته شود و این ساختن تنها از طریق پرسشگری معلم امکان­پذیر است. این حقیقت، رهنمودی درباره ماهیت آموزش موردنیاز برای سرعت بخشی شناختی ارائه می­کند.

مفروضات اساسی برای توسعه تفکر:

همه کودکان استعداد خلاقیت، تفکر و یادگیری را دارند

از دیدگاه ویگوتسکی همه کودکان استعداد خلاقیت، تفکر و یادگیری را دارند و دائماً در این مسیر در حرکت‌اند. [12] ویگوتسکی ضرورت آموزش تفکر و تأمل و نفی آموزشِ صرفِ «حفظ کردن» را مورد تأکید قرار می­دهد. برای کودکان کافی نیست که فقط آنچه را که به آن‌ها گفته می­شود به حافظه سپرده و سپس به یاد بیاورند، بلکه آن‌ها باید موضوع موردنظر را آزموده و تجزیه تحلیل کنند. درست همان­طور که فرایند تفکر، پردازش اموری است که کودکان دربارۀ جهان و از طریق حواسشان یاد می­گیرند، آن‌ها نیز باید دربارۀ آنچه در مدرسه می­گیرند، بیندیشند. حفظ کردن مطالب، یک مهارت فکری کم‌ارزش و سطح پایینی است؛ به کودکان باید مفهوم­سازی، داوری و تمیز امور از همدیگر، استدلال و اموری از این قبیل را یاد داد.

تفکر دارای مراحلی است

ازجمله پیشروان دیگری که توجه زیادی به ماهیت تفکر به‌ویژه در جریان تعلیم و تربیت نمود می­توان به جان دیویی؛ ارائه‌کننده رویکرد حل مسئله اشاره کرد. دیویی جریان تفکر را شامل مراحلی می­داند که دو مرحله اصلی را در برمی­گیرد. مرحله اول مرحله شک و ابهام است و آن زمانی است که انسان با یک موقعیت پیچیده روبه‌رو شده و درصدد یافتن پاسخی برای مسئله و مشکل ایجادشده است و مرحله نهایی زمانی است که فرد از شک و ابهام بیرون آمده و به نتیجه موردنظر دست‌یافته است. برای رسیدن به این مرحله فرد باید مراحل دیگری را طی کند.

درواقع، پژوهشگر به‌وسیله فرضیه، توضیح آزمایش نشده­ای یا راه­حل آزمون نشده­ای را برای مسئله فراهم می­سازد. برای اینکه فرضیه مستند و بر یافته علمی استوار باشد، پژوهشگر باید پیشینه تحقیق را دقیقاً موردمطالعه قرار دهد. سپس با توجه به دلایلی که فرضیه بر اساس آن‌ها تدوین‌شده است نتیجه­گیری می­کند (استدلال قیاسی)؛ به این معنی که اگر فرضیه درست باشد، چه رویدادی باید مشاهده شود. پس از جمع­آوری داده­ها، عمل تجزیه‌وتحلیل شروع می­شود؛ که آیا پژوهشگر دلایل کافی برای تأیید فرضیه ارائه می­دهد.

دیویی روش حل مسئله را به‌عنوان روش تعلیم و تربیت معرفی می­کند و معتقد است تعلیم و تربیت باید بر اساس نمونه واقعی زندگی دانش­آموز با مشکلاتش سازمان یابد. روش حل مسئله می­تواند دانش­آمـوز را برای زندگی طبیعی بپروراند. برخـورداری از توانایی لازم برای حل موفقیت­آمیز مسائل موجب می­شود تا اعتمادبه‌نفس و احساس خود کارآمدی در فرد بیشتر شده و احساس ارزشمندی بیشتری پیدا کند. فرایند حل مسئله به‌صورت مختصر در شکل 18 ارائه‌شده است.

 

شکل 18- فرایند حل مسئله

بر اساس نکات فوق، تفکر بستر لازم را برای پژوهش ایجاد می­کند و آن‌گونه که مورگان [13] بیان می­کند فرایند حل مسئله و خلاقیت (به‌عنوان روش و رویکرد حاکم بر پژوهش) هر دو درون تفکر و به‌عنوان اشکالی از آن ساخته‌وپرداخته می­شوند. با استفاده از سطوحی از تفکر است که ما به حل مسائل و خلق پدیده‌ای تازه نائل می­شویم.

آموزش تفکر با ایجاد انگیزه و علاقه ممکن است

بدون علاقه، رشد فکری امکان نخواهد داشت، علاقه جزء لاینفک توجه و درک کردن است [14] باید برای جلب علاقه دانش­آموزان مطالبی مطرح شود که متضمن شوک شگفتی فکر است. نباید توقع داشت بدون ارائه افکار برجسته و جالب‌توجه بتوان توانایی واقعی و خودانگیختگی شاگردان را برانگیخت. [15]

آموزش تفکر، آموزشی فعال است،

تفکر انتقادی تفکر عقلانی است و پایه­ای برای درست اندیشیدن در هر عرصه­ای است؛ به عبارتی، تفکر عقلانی پایه مهارت اندیشیدن است. تفکر بدون فعالیت پویای ذهنی ممکن نیست. خمیرمایه تفکر انتقادی، تکاپوی ذهنی و جست­وجو در اندیشه­ها جهت دستیابی به نتیجه­­ای معتبر و مفید است. این‌گونه تفکر آمیزه­ای از تفکر خلاق، تفکر منطقی و تفکر مسئله‌گشاست. پائولو فریره در نظریه یادگیری خود با انتقاد از روش­های موجود، آموزش رایج را مکانیکی می­داند که طی آن دانش­آموز بدون هیچ دخل و تصرفی، پذیرنده منفعل معلومات معلم است. در چنین وضعیتی دانش­آموز دریافت اطلاعات را نه به‌مثابه یادگیری فردی بلکه به‌عنوان دریافتی از خزانه بانکی معلم فرض می­کند و ازاین‌رو آن را در مسیر دانشی خود درونی نمی­کند. یادگیری واقعی زمانی صورت می­گیرد که دانش دریافتی فعالانه دریافت، نقد و ارزیابی شود و سپس پذیرفته شود؛ به عبارتی یادگیرنده با رویکردی انتقادی در مسیر یادگیری قدم برمی‌دارد. [16]

مالکوم نالس [17] معتقد است که به‌منظور تحولات اجتماعی روزافزون، مربیان تعلیم و تربیت باید درباره نقش خود دوباره فکر کنند و فعالیت­های خود را بر آموزش مهارت­ها و روش­هایی متمرکز نمایند که شاگردان برای تحقیق مستقل بدان نیاز دارند. بعضی از مربیان و متخصصان تعلیم و تربیت حتی مدت‌ها پیش‌ازاین روش­های منفعل کنونی آموزش‌وپرورش را مورد نکوهش قرار داده­اند.

پرورش تفکر خلاق و حل مسئله مستلزم ترکیبی هنرمندانه است

دربیانی دیگر در برخی منابع، پرورش تفـکر خـلاق و حل مسئله را مستلزم ترکیب چندین حوزه دانسته­اند:

الف) حـوزه نگرش­ها و رویکردهای فرد: مانند رشد مداوم، کنجکاوی، حساسیت، پشتکار، واقع­بینی، بی­تعصبی، صداقت عقلانی؛

ب) ارزش­ها: انصاف، عدالت، استقلال، سندیت، عقلانیت، خود انتقادی، حقیقت­طلبی؛

پ) مهارت­ها: پیش­بینی، تشریح، استنباط، پژوهش، تجزیه‌وتحلیل، ترکیب، قضاوت و داوری، خلاصه کردن، توان مشاهده، توان خواندن، توان گوش کردن؛

ت) دانش: دانش موضوعات و هنرها، دانش عملی، دانش در مورد خود، دانش نیازها، تجربیات و احساسات دیگران، دانش­ اخلاقی.

در فرایند ترکیب این موارد مفهوم‌سازی، پژوهش علمی، حل مسئله، تحلیل منطقی و ترکیب صورت می­گیرد که عمدتاً با یکدیگر همپوشانی داشته و دارای نقطه اشتراک وسیعی هستند.

3. تفکر انتقادی بستر رشد مهارت­های پژوهشی

تفکر انتقادی مهم‌ترین سطح از تفکر به شمار می­آید. در این سطح از تفکر، فضای برانگیزاننده پژوهش، خلاقیت و یادگیری ایجاد می­شود که مهم‌ترین بستر برای پرورش پژوهشگران نوآور است. به همین دلیل در این بخش عمدتاً به طرح مفهوم و جایگاه و استلزامات تفکر انتقادی در سطح کلاس­های درس و مدارس می­پردازیم.

بر اساس مطالعه کاتن (1991)، آموزش تفکر انتقادی توان پژوهشی، توان خلاقیت و پیشرفت تحصیلی دانش­آموزان را به‌طور معنی­داری افزایش می­دهد. [18] تفکر انتقادی، تفکر خلاق و تفکر حل مسئله را با یکدیگر دارای همپوشانی و اشتراکات فراوان ذکر می­کند که به صورتی یکپارچه و درهم‌تنیده عمل و در راستای تکمیل یکدیگر، تعامل و حرکت می­کنند.

پی نوشت‌ها و ارجاعات:

[12] . (محب، 1385)

[13] . (1984 به نقل از سیف 1368)

[14] . (وایت هد 1967 به نقل از مایرز، 1383)

[15] . (ماتیو لیپمن، 1976 به نقل از مایرز، 1383)

[16] . (فریره، 1368)

[17] . (به نقل از مایرز، 1374)

[18] . (روز بولت، 2009)

 

منبع: شماره 86 نشریه اندیشه تربیت

هشتمین مظلوم

هشتمین مظلوم

ماه صفر به پایان می‌رسد. شهادت امام هشتم در آخرین روز این ماه، پایان دو ماه سوگورای است. از آغاز محرم، سرشک غم باریده‌ایم، تا عاشورا، اربعین، بیست‌وهشتم صفر و سرانجام روز شهادت حضرت رضا(ع). اینک جهان تشیع در سوگ غریب خراسان است، والامردی که در راه آرمان و برای کسب خشنودی حضرت حق، شکیبا و استوار، رضای الهی را به جان پذیرفت و رهروان طریق توحید را تا رسیدن بر قله‌های شرف و وادی رستگاری رهنمون شد. هشتمین مظلوم، عصارۀ ایمان و هدف، آمیزه‌ای از دانش و تقوا، عبادت و بینش، مبارزه و پایداری و اراده و همت بود. او، هر چند در اوج عزت و جلال، اما اسیر ظلم مأمون بود؛ آن‌گونه که گاهی از خدایش، مرگ می‌طلبید. آه از آن انگور مسموم، که رضای آل محمد علیهم السلام را به رضوان برد! وای از آن زهر جفا که امام جواد را یتیم کرد!

پیام رهبر انقلاب درپی ترور دانشمند هسته‌ای و دفاعی شهید محسن فخری‌زاده

پیام رهبر انقلاب درپی ترور دانشمند هسته‌ای و دفاعی شهید محسن فخری‌زاده

حضرت آیت‌الله خامنه‌ای در پیامی با تبریک و تسلیت شهادت و فقدان دانشمند برجسته و ممتاز هسته‌ای و دفاعی جناب آقای محسن فخری‌زاده، بر مجازات قطعی عاملان و آمران این جنایت و همچنین لزوم پیگیری تلاش علمی و فنی این شهید تأکید کردند. متن پیام رهبر انقلاب اسلامی به این شرح است: بسم الله الرّحمن الرّحیم دانشمند برجسته و ممتاز هسته‌ئی و دفاعی کشور جناب آقای محسن فخری‌زاده به دست مزدوران جنایتکار و شقاوت‌پیشه به شهادت رسید. این عنصر علمی کم‌نظیر جان عزیز و گرانبها را به خاطر تلاشهای علمی بزرگ و ماندگار خود، در راه خدا مبذول داشت و مقام والای شهادت، پاداش الهی اوست. دو موضوع مهم را همه‌ی دست‌اندرکاران باید به جِدّ در دستور کار قرار دهند، نخست پیگیری این جنایت و مجازات قطعی عاملان و آمران آن، و دیگر پیگیری تلاش علمی و فنی شهید در همه‌ی بخشهائی که وی بدانها اشتغال داشت. اینجانب به خاندان مکرم او و به جامعه‌ی علمی کشور و به همکاران و شاگردان او در بخشهای گوناگون، شهادت او را تبریک و فقدان او را تسلیت میگویم و علو درجات او را از خداوند مسألت میکنم. سیّدعلی خامنه‌ای ۸ آذرماه ۹۹